Hüseyin Tabâtabâî'nin el-Mîzân tefsirinde kıraatları işleme yöntemi (Karşılaştırmalı analiz)
Hussein Tabatabai's method of handling readings in his tafsir al-Mizan (Comparative analysis)
- Tez No: 1010945
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AYDIN KUDAT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, çağdaş Şîi tefsir geleneğinin önde gelen temsilcilerinden Seyyid Muhammed Hüseyin Tabâtabâî'nin el-Mîzân fî Tefsîri'l-Kur'ân adlı eserinde kıraat farklılıklarını ele alış yöntemini ve bu farklılıkların tefsirî yoruma etkisini mukayeseli bir çerçevede incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, Tabâtabâî'nin kıraat vecihlerini anlam inşasında nasıl konumlandırdığı, kıraat tercihlerinde İmâmiyye akidesinin (özellikle ismet ve imamet gibi Ehl-i Beyt eksenli kabullerin) ne ölçüde belirleyici olduğu ve Taberî, Râzî, Kurtubî, İbn Kesîr, Süyûtî ve Ebû Hayyân gibi klasik Ehl-i Sünnet ve Mu'tezile tefsir geleneği Zemahşerî örneği ile hangi noktalarda örtüşüp ayrıştığıdır. Nitel araştırma ve karşılaştırmalı içerik analizi yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada, Fâtiha Sûresi'nden Kehf Sûresi'ne kadar olan bölümdeki tüm kıraat farklılıkları taranmış, müteakip sûrelerden ise mezhebî, fıkhî ve itikadî tartışmalara doğrudan tesir eden belirgin örnekler seçilerek toplam 53 âyet derinlemesine incelenmiştir. Bu âyetlerdeki kıraat vecihlerinin isnad zincirleri, lafzî-semantik etkileri ve müfessirlerin tercih gerekçeleri sistematik bir analize tâbi tutulmuştur. Elde edilen bulgular, Tabâtabâî'nin kıraat farklılıklarını salt bir fonetik telaffuz veya lügat ihtilafı olarak değil, Kur'an'ın anlam ufkunu zenginleştiren hermenötik bir vasıta olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Ayetler üzerinde yapılan istatistiksel analize göre müellif; incelenen vakaların %55'inde mezhebî ön kabullerden sıyrılarak Arap dili kurallarını (sarf-nahiv) ve siyak-sibak bütünlüğünü merkeze almış, bu grupta ezici çoğunlukla Ehl-i Sünnet kıraatıyla mutabık kalmıştır. Vakaların %20'sinde aklî istidlâl ve kelâmî dirayeti önceleyerek felsefî bir zeminde; geriye kalan %25'lik kesimde ise kıraat tercihlerini doğrudan Şîi doktrini ve Ehl-i Beyt rivayetleriyle temellendirmiştir. Araştırmanın ulaştığı en özgün tespitlerden biri, müellifin zâhirî tefsirde nesnelliğini büyük ölçüde korumasına rağmen, bâtınî yorumlarda mezhebî aidiyetini metne nasıl entegre ettiğine ilişkindir. Tabâtabâî, teorik düzlemde Kur'an'ın evrenselliğini savunan Şîi tefsir usulünün“cery ve tatbik”kuralını, pratik tefsirde âyetlerin genel mesajını daraltarak yalnızca Ehl-i Beyt'e hasretmek amacıyla işletmiş ve böylece nassa dışarıdan anlam dayatma (tahmîl) eleştirisine zemin hazırlamıştır. Netice itibarıyla bu çalışma, Tabâtabâî'nin el-Mîzân'da kıraat ihtilaflarını salt bir mezhep taassubuyla ele almadığını; metne sadakat ile mezhebî aidiyet arasında ahenkli bir denge kurarak, Şîa ve Sünnî tefsir mirası arasında akademik bir köprü oluşturduğunu nesnel verilerle ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis comparatively examines the methodology of addressing qira'at (Qur'anic recitation) differences and their impact on exegetical interpretation in al-Mīzân fī Tafsīr al-Qurʾān by Sayyid Muhammad Husayn Tabatabai, one of the leading representatives of the contemporary Shi'ite tafsir tradition. The main problem of the research is how Tabataba'i positions qira'at variants in the construction of meaning, the extent to which the Imamiyyah doctrine (especially Ahl al-Bayt-centered dogmas like infallibility and imamate) determines his qira'at preferences, and the points of convergence and divergence with the classical Ahl al-Sunnah and Mu'tazilite tafsir traditions, represented by figures such as al-Tabari, al-Zamakhshari, al-Razi, al-Qurtubi, Ibn Kathir, al-Suyuti, and Abu Hayyan. Utilizing qualitative research and comparative content analysis methods, the study scans all qira'at differences from Surah al-Fatihah to Surah al-Kahf. For the subsequent surahs, distinct examples directly influencing sectarian, jurisprudential, and theological debates were selected, resulting in an in-depth analysis of a total of 53 verses. The transmission chains (isnad) of the qira'at variants in these verses, their literal-semantic impacts, and the exegetes justifications for their preferences were subjected to systematic analysis. The findings reveal that Tabataba'i considers qira'at differences not merely as phonetic pronunciation or lexical disputes, but as a hermeneutical tool that enriches the semantic horizon of the Qur'an. According to the statistical analysis of the verses, in 55% of the examined cases, the author set aside sectarian preconceptions and prioritized Arabic grammar rules (sarf and nahw) and contextual integrity (siyaq and sibaq), overwhelmingly agreeing with the Ahl al-Sunnah (Jumhur) qira'at in this group. In 20% of the cases, he constructed a philosophical foundation by prioritizing rational deduction (istidlal) and theological intellect (dirayah); in the remaining 25%, he based his qira'at preferences directly on Shi'ite doctrine and Ahl al-Bayt narrations. One of the most original findings of the research relates to how the author integrates his sectarian affiliation into the text in esoteric (batinî) interpretations, despite largely maintaining his objectivity in exoteric (zahirî) exegesis. While Tabatabai theoretically defends the universality of the Qur'an, in practical exegesis, he employs the rule of“jary and tatbiq”(adaptation and application) —a fundamental concept of Shi'ite tafsir methodology— to narrow down the general message of the verses, restricting them solely to the Ahl al-Bayt, thereby laying the groundwork for the criticism of imposing external meaning upon the text (tahmil). In conclusion, this study demonstrates with objective data that Tabataba'i did not approach qiraat disputes in al-Mīzân out of mere sectarian bigotry; rather, he established a harmonious balance between loyalty to the text and sectarian affiliation, creating an academic bridge between the Shi'ite and Sunni tafsir heritages.
Benzer Tezler
- Günümüz Şîa Tefsir anlayışında Kur'ân kıssalarına bakış (Muhammed Hüseyin Tabâtabâî örneği)
A look at the Qur'anic stories in today's Shia understanding of tafsir (The example of Muhammad Hussein Tabatabai)
MUSA ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinTekirdağ Namık Kemal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YAKUP BIYIKOĞLU
- Tabâtabâî'nin el-Mîzân tefsirinde Hz. Adem -yaratılışı ve hayatı-
The creation of Adam and his life in Tabâtabâî's al-Mîzân
AYŞE YÜKSEL YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET ÜMİT
- Tabâtabâî'nin El-Mîzân isimli tefsirinde Müteşâbihu'l-Kur'ân
Mutashabih Al-Quran in Tabâtabâî's tafseer Al-Mîzân
MURAT TOPRAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinBursa Uludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SELAHATTİN ÖZ
- Tabâtabâî'nin Kur'ân'ı tefsir yöntemi
Tabatabai's exegesis method of the Qur'an
HATİCE ERKOÇ
Doktora
Türkçe
2020
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET NEDİM SERİNSU
- “El-Mîzân fî Tefsîri'l Kur'ân”isimli eserde bilimsel tefsir yöntemi
Scientific tafsir method in the“al-Mizan fi Tafsiri'l-Quran”
HATİCE KONUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE BETÜL ORUÇ