Bir tasavvuf kavramı olarak uzlet: (Ebû Süleyman el-Hattâbî'nin“Kitâbu'l-Uzle”isimli eseri örnekliğinde)
Seclusion as a sufi concept: (An analysis based on Abū Sulaymān al-Khattābī's“Kitāb al-ʿUzla”)
- Tez No: 1011016
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖMER YILMAZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Zühd, Uzlet, Ebû Süleymân el-Hattâbî, Kitâbu'l-uzle, Sufism, Zuhd, Seclusion, Abū Sulaymān al-Khattābī, Kitāb al-ʿUzla
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET Bir Tasavvuf Kavramı Olarak Uzlet: (Ebû Süleyman El-Hattâbî'nin“Kitâb'ul-uzle”İsimli Eseri Örnekliğinde) El-Hattâbî'nin Kitâbu'l-uzle adlı eseri örnekliğinde gerçekleştirilen bu çalışma, tasavvuf düşüncesinde başat bir yere sahip olan“uzlet”kavramını ele almaktadır. Uzlet, sûfîlerin mânevî tekâmül yolculuğunda, dünyevî his ve düşüncelerden uzaklaşarak, kalp ve ruh safiyetine ulaşma gayretlerini ifade eden temel bir kavramdır. Tasavvuf tarihinde uzlet, kimi zaman bir inziva hâli, kimi zaman da kalben dünyevî ilgilerden arınma süreci olarak yorumlanmıştır. Bu bağlamda, uzletin mahiyeti, sınırları, amaçları ve toplumsal hayata etkileri, sûfî çevrelerde farklı yorumlara konu olmuştur. Bu çalışmada, IV. (X.) yüzyıl müelliflerinden olan Ebû Süleymân el-Hattâbî'nin (öl. 388/998) Kitâbu'l-uzle adlı eseri merkeze alınarak, müellifin uzlet kavramına dair görüşleri tespit edilmeye ve dönemin tasavvufî düşünce iklimi içerisinde değerlendirilmesine çalışılmıştır. Hattâbî'nin mezkûr eseri, sadece bireysel bir tecrübenin ifadesi değil, aynı zamanda dönemin sosyal, ahlâkî ve dinî hayatına dair gözlemler de içermektedir. Bu yönüyle Kitâbu'l-uzle, erken dönem İslam düşüncesinde uzlet kavramının sistematik biçimde ele alındığı önemli bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Tez kapsamında, uzlet kavramının Kur'anî, hadisî ve ictimâî temelleri ortaya konulmuş, ardından Hattâbî'nin uzlete dair yorumları tarihsel ve düşünsel bağlamda analiz edilmiştir. Eserde yer alan temel temalar arasında, dünya ile ilişki, insanın içe dönüşü, toplumdan uzaklaşmanın ölçüsü, uzletin faziletleri ve aşırılıklarından sakınma gereği gibi meseleler bulunmaktadır. Bu noktada Hattâbî'nin yaklaşımı, bir yandan bireyin mânevî olgunlaşmasını hedefleyen bir içsel arınmayı savunurken, diğer yandan“halvet der encümen”olarak ifade edile gelen, toplumsal sorumluluğu bütünüyle reddetmeyen dengeli bir uzlet anlayışını yansıtmaktadır. Çalışmanın amacı, Kitâbu'l-uzle'yi hem metinsel bir analiz olarak incelemek, hem de tasavvufî düşüncede uzlet kavramının dönem tartışmalarıyla gözler önüne serilmesine katkıda bulunmaktır. Bu doğrultuda Hattâbî'nin eseri, hem kendi döneminin zühd ve tasavvuf anlayışına dair ipuçları sunmakta hem de sonraki dönem sûfî literatüründe şekillenen uzlet düşüncesine zemin hazırlamaktadır. Yine bu çalışma, Hattâbî'nin uzlet anlayışını ortaya koyarak, tasavvufun bireysel ve toplumsal boyutları arasındaki dengeye dair klasik bir bakış açısını yeniden gündeme taşımayı amaçlamaktadır. Böylelikle hem İslam düşünce tarihinin erken dönemine ait önemli bir metin akademik sahaya kazandırılmış hem de günümüz tasavvuf araştırmalarında sıklıkla tartışılan“inziva ve toplumsallık”eksenine tarihî bir perspektif sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT Seclusion as a Sufi Concept: (An Analysis Based on Abū Sulaymān al-Khattābī's“Kitāb al-ʿUzla”) This study, conducted within the framework of Abū Sulaymān al-Khaṭṭābī's (d. 388/998) Kitāb al-ʿUzla, examines the concept of“uzla”(seclusion), which occupies a central position in Sufi thought. Seclusion refers to the Sufis' spiritual endeavor to distance themselves from worldly desires and preoccupations in order to attain purity of heart and soul. Throughout the history of Sufism, the notion of seclusion has been interpreted either as a state of physical withdrawal or as a process of inner detachment from worldly concerns. In this context, the nature, boundaries, purposes, and social implications of seclusion have been the subject of diverse interpretations among Sufi circles. The study focuses on Kitāb al-ʿUzla by Abū Sulaymān al-Khaṭṭābī, a prominent scholar of the 4th/10th century, aiming to identify his views on seclusion and to evaluate them within the spiritual and intellectual atmosphere of his time. Al-Khaṭṭābī's work reflects not only an individual spiritual experience but also observations on the social, moral, and religious life of his era. Thus, Kitāb al-ʿUzla is considered one of the earliest systematic sources dealing with the concept of seclusion in Islamic thought. Within the scope of the thesis, the Qur'ānic, prophetic, and social foundations of seclusion are first presented, followed by an analysis of al-Khaṭṭābī's interpretations in their historical and intellectual context. Central themes of the work include one's relationship with the world, self-reflection, the proper measure of withdrawal from society, the virtues of seclusion, and the necessity of avoiding excess. Al-Khaṭṭābī's approach advocates inner purification and spiritual maturity while simultaneously reflecting a balanced understanding of seclusion that does not entirely reject social responsibility — a notion reminiscent of the Sufi principle“khalwat dar anjuman”(solitude in the crowd). The aim of this study is to analyze Kitāb al-ʿUzla both textually and conceptually, thereby contributing to the understanding of the discussions surrounding seclusion in classical Sufi thought. In doing so, the work sheds light on the early ascetic and mystical tendencies of its period and provides a historical foundation for later Sufi interpretations of seclusion. Ultimately, by presenting al-Khattābī's perspective, the study seeks to reintroduce a classical viewpoint that balances the individual and communal dimensions of Sufism, enriching the modern discourse on isolation and sociability within Islamic mysticism.
Benzer Tezler
- التفكر والتأمل عند الصوفية وبوذية الزن: دراسة تحليلية مقارنة بين الغزالي ودوغين
Tasavvuf ve zen Budizmine göre tefekkür ve meditasyon: Gazali ve Dögen karşılaştırmalı analizi
NOOR AMALINA SHARIPUDDIN
Doktora
Arapça
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN DERİN
- Tasavvufta uzlet
Uzlah in mysticism
SAİT ÇETKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET ŞİRİN AYİŞ
- Hilyetü'l-Abdâl Ekseninde İbnü'l-Arabî düşüncesinde dört haslet: uzlet, açlık, samt (sükût) ve seher (az uyuma)
Four virtues in Ibn al-ʿArabī's thought in the axis of Hilyat al-Abdāl: 'uzla (seclusion), jû' (hunger), samt (silence), sahar (vigilance)
AHMET FARUK UĞURER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DİLAVER GÜRER
- Teşekkül döneminde tasavvuf psikolojisinin temelleri: Hakîm Tirmizî örneği
Basics of sufism psychology in the formation period: Example of Hakim Tirmidhi
FATIMANUR HORASAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET UYAR