ÇEŞİTLİ BAĞLAMSAL İPUÇLARININ DUYGUSAL YÜZLERİ TANIMA ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
THE EFFECT OF VARIOUS CONTEXTUAL CUES ON THE RECOGNITION OF EMOTIONAL FACES
- Tez No: 1011111
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ DENİZ ATALAY ATA
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Context, valence, emotion, emotion recognition, arousal, facial expressions
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Deneysel Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın temel amacı, farklı türde bağlamsal uyaranların (fotoğraflar, sesler ve linguistik uyaranlar) duygusal yüz ifadelerini tanıma süreci üzerindeki etkilerini sistematik bir biçimde incelemektir. Bu doğrultuda çalışmada, yüz uyaranları farklı bağlamsal uyaranlarla eşleştirilmiş ve uyaranlar arasındaki duygusal uyum (uyumlu–uyumsuz) manipüle edilerek tekrarlı ölçümlü deneysel bir desen kullanılmıştır. Çalışmaya, 18–30 yaş aralığında (Ort. = 21.50 ± 2.60), sağlıklı ve gönüllü 34 üniversite öğrencisi (30 K, 4 E) katılmıştır. Katılımcılara araştırma öncesinde Beck Depresyon Envanteri ve Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri uygulanmış; deneysel süreçte ise PsychoPy yazılımı kullanılarak hazırlanan görevler yürütülmüştür. Deneysel görevlerde katılımcılara yüz uyaranları ile eşleştirilmiş fotoğraf, ses ve dil temelli (kelime ve cümle) bağlamsal uyaranlar ardışık olarak sunulmuş; katılımcılardan her bir eşleşme için değerlik, uyarılmışlık ve uyumluluk değerlendirmeleri yapmaları istenmiştir. Ayrıca katılımcıların değerlik puanları üzerinden doğru tanıma oranları hesaplanmış ve tüm boyutlara ilişkin tepki süreleri analiz edilmiştir. Çalışmada faktöriyel denek içi deneysel desen kullanılmıştır. Görsel bağlamsal uyaranlara ilişkin analizler, uyumsuz koşullarda değerlik tepki sürelerinin anlamlı düzeyde arttığını göstermiştir (p < .05). Ayrıca uyumlu koşullarda doğru tanıma oranlarının anlamlı biçimde daha yüksek olduğu saptanmıştır (p < .01). Bunun yanında uyumluluk puanlarının uyumlu koşullarda belirgin şekilde daha yüksek olduğu (p < .001), ancak uyarılmışlık boyutunda anlamlı bir farklılaşma oluşmadığı görülmüştür (p > .05). Bu bulgular, görsel bağlamın duygu tanıma sürecinde güçlü bir bağlamsal uyumluluk etkisi yarattığını göstermektedir. İşitsel bağlamsal uyaranlara ilişkin analizler, değerlik, uyarılmışlık ve uyumluluk tepki süreleri açısından uyumlu ve uyumsuz koşullar arasında anlamlı bir fark bulunmadığını ortaya koymuştur (p > .05). Bununla birlikte, doğru tanıma oranlarının uyumlu koşullarda anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu (p < .001) ve uyumluluk puanlarının da uyumlu koşullarda anlamlı biçimde arttığı saptanmıştır (p < .001). Bu bulgular, işitsel bağlamın tepki süreleri üzerinde belirgin bir etkisi olmadığını belirtmekle birlikte, duygu tanıma doğruluğunu artırıcı bir rol oynadığını göstermektedir. Dil temelli bağlamsal uyaranlara ilişkin analizler hem kelime hem de cümle koşullarında değerlik tepki sürelerinin uyumlu ve uyumsuz koşullar arasında anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir (p < .05). Ancak bu etkinin yönünün diğer bağlam türlerinden farklı olduğu görülmüştür. Değerlik boyutuna ilişkin tepki süreleri uyumlu koşullarda daha yüksek çıkmıştır. Doğru tanıma oranı açısından kelime koşulunda anlamlı bir fark bulunmazken (p > .05), cümle koşulunda uyumlu ve uyumsuz koşullar arasında anlamlı bir farklılaşma saptanmıştır (p < .05). Ayrıca dilsel uyaranların uyarılmışlık ve uyumluluk puanları üzerinde anlamlı etkiler oluşturduğu belirlenmiştir (p < .001). Bu bulgular, özellikle cümlelerin daha güçlü bir semantik bağlam sağlayarak duygu tanımayı etkileyebildiğini göstermektedir. Bağlamsal uyaran türlerinin karşılaştırılmasına ilişkin analizlerde, görsel ve işitsel bağlamlar arasında doğru tanıma oranları açısından anlamlı bir fark bulunmamıştır (p > .05). Benzer şekilde görsel ve dilsel bağlamlar arasında da anlamlı bir farklılaşma gözlenmemiştir (p > .05). Ancak uyumsuz koşullarda kelime uyaranlarının, işitsel uyaranlara kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek doğru tanıma oranı sağladığı belirlenmiştir (p < .05). Dilsel uyaranların kendi içinde karşılaştırılmasında ise kelime ve cümle koşulları arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır (p > .05). Elde edilen bulgular, duygusal yüz ifadelerinin tek başına yeterli olmadığını ve bağlamsal uyaranların duygu tanıma sürecini sistematik biçimde etkilediğini göstermektedir. Özellikle görsel bağlamın daha güçlü ve tutarlı bir etki oluşturduğu, dilsel bağlamın ise özellikle cümle düzeyinde semantik bir çerçeve sağlayarak performansı artırabildiği görülmüştür. Sonuç olarak, duygu tanımanın bağlamdan bağımsız bir süreç olmadığı ve bağlamsal bilgilerin algıyı yönlendirdiği ortaya konmuştur. Bu bulgular, duyguların bağlam içinde inşa edildiğini savunan yapılandırılmış duygu yaklaşımını desteklemektedir. Anahtar Kelimler: Bağlam, değerlik, duygu, duygu tanıma, uyarılmışlık, yüz ifadeleri
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to systematically examine the effects of different types of contextual stimuli (photographs, sounds, and linguistic stimuli) on the recognition of emotional facial expressions. To this end, facial stimuli were paired with various contextual stimuli, and emotional congruency between stimuli (congruent–incongruent) was manipulated using a repeated-measures experimental design. A total of 34 healthy and voluntary university students aged between 18 and 30 (M = 21.50 ± 2.60; 30 females, 4 males) participated in the study. Prior to the experiment, participants completed the Beck Depression Inventory and the State-Trait Anxiety Inventory. The experimental tasks were implemented using PsychoPy software. During the tasks, facial stimuli were presented sequentially alongside contextual stimuli in the form of images, sounds, and linguistic cues (words and sentences). Participants were asked to rate each pairing in terms of valence, arousal, and congruency. Additionally, accuracy scores were calculated based on valence ratings, and reaction times for all dimensions were analyzed. A factorial within-subjects design was employed. Analyses of visual contextual stimuli revealed that valence reaction times were significantly longer in incongruent conditions (p < .05). Moreover, accuracy rates were significantly higher in congruent conditions (p < .01). Congruency ratings were also significantly higher in congruent conditions (p < .001), whereas no significant differences were observed in the arousal dimension (p > .05). These findings indicate that visual context produces a strong contextual congruency effect in emotion recognition. Analyses of auditory contextual stimuli showed no significant differences between congruent and incongruent conditions in terms of valence, arousal, or congruency reaction times (p > .05). However, accuracy rates were significantly higher in congruent conditions (p < .001), and congruency ratings were also significantly increased in congruent conditions (p < .001). These results suggest that while auditory context does not significantly influence reaction times, it plays a facilitative role in improving emotion recognition accuracy. Analyses of linguistic contextual stimuli demonstrated that valence reaction times differed significantly between congruent and incongruent conditions in both word and sentence conditions (p < .05). However, the direction of this effect differed from other context types, with longer reaction times observed in congruent conditions. In terms of accuracy, no significant difference was found in the word condition (p > .05), whereas a significant difference was observed in the sentence condition (p < .05). Additionally, linguistic stimuli had significant effects on both arousal and congruency ratings (p < .001). These findings indicate that sentences, in particular, provide a stronger semantic context that can influence emotion recognition. Comparative analyses across contextual stimulus types revealed no significant differences in accuracy rates between visual and auditory contexts (p > .05), nor between visual and linguistic contexts (p > .05). However, under incongruent conditions, word stimuli yielded significantly higher accuracy rates compared to auditory stimuli (p < .05). Within linguistic stimuli, no significant difference was found between word and sentence conditions (p > .05). Overall, the findings demonstrate that emotional facial expressions alone are not sufficient for accurate emotion recognition and that contextual stimuli systematically influence this process. Visual context appears to exert a stronger and more consistent effect, while linguistic context—particularly at the sentence level—can enhance performance by providing a semantic framework. In conclusion, emotion recognition is not an isolated process independent of context; rather, it is guided by contextual information. These findings support the constructionist approach to emotion, which posits that emotions are constructed within context.
Benzer Tezler
- Exploring emotional flow in dyadicinteractions: a study of contextual andnon-contextual sentiment models in turkishcouple dialogues
Duygusal akışın ikili etkileşimlerde keşfi: türk çift diyaloglarında bağlamsal ve bağlamsal olmayan duygu modelleri üzerine bir çalışma
ESMA NAFİYE POLAT
Doktora
İngilizce
2025
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve KontrolÖzyeğin ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENK DEMİROĞLU
PROF. DR. OLCAY TANER YILDIZ
- Yabancı dil olarak Türkçe öğrenicilerinin retorik soruların işlevlerine ve kullanımına yönelik farkındalıkları
Awareness of Turkish learners as a foreign language regarding the functions and use of rhetorical questions
ECE ŞAHPAZOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DilbilimDokuz Eylül ÜniversitesiYabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FUNDA UZDU YILDIZ
- Metro geçiş alanlarının duyusal deneyim ve mekâna özgü müdahale bağlamında yeniden düşünülmesi:bostancı metro istasyonu örneği
Rethinking metro transit spaces in the context of sensory experience and site-specific interventions:The case of bostanci metro station
EZGİ DİLAN KARATAŞ
Doktora
Türkçe
2026
Güzel SanatlarMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EMEL BAŞARIK AYTEKİN
- A multi - factor analysis model to determine the use value of enclosed outdoor spaces
Binalarla tanımlanmış dış mekanların kullanım değerini saptamaya yönelik çok faktörlü bir analiz modeli
DİLEK YILDIZ
Doktora
İngilizce
2004
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN ŞENER
- Derin öğrenme modelleri kullanarak yazma alanında özgül öğrenme güçlüklerinin erken teşhisi
Early diagnosis of specific learning difficulties in writing using deep learning models
NEŞE ÖZKUM
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve KontrolSakarya ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEJAT YUMUŞAK