Aile Sağlığı Merkezlerinin tercih edilebilirliğinde etkin mimari tasarım kriterlerinin çok kriterli karar verme yöntemleri ile değerlendirilmesi
Evaluation of effective architectural design criteria in the preference for primary health centers using multi-criteria decision-making methods
- Tez No: 1011178
- Danışmanlar: PROF. DR. ZEYNEP YEŞİM İLERİSOY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gazi Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Birinci basamak sağlık hizmetleri; koruyucu ve önleyici sağlık hizmetlerinin etkin biçimde sunulmasını sağlayan, bireylerin sağlık sistemiyle düzenli ve sürekli ilişki kurmasına olanak tanıyan ve toplumun sağlık sistemiyle ilk temas noktasını oluşturan temel bir hizmet düzeyidir. Türkiye'de birinci basamak sağlık sisteminde en yaygın kullanım alanına sahip Aile Sağlığı Merkezlerinin (ASM) mimari mekân açısından üç farklı uygulama tipi bulunmaktadır. Bunlar; münferit binası bulunan ASM'ler, zemin kat ticari alan kullanımından dönüştürülmüş ASM'ler ile bina içerisinde yer alan veya ortak kullanımlı ASM'lerdir. Türkiye'de hizmet veren, özellikle münferit binası bulunmayan tip ASM'ler, mekânsal yetersizlikler nedeniyle kullanıcılar tarafından çoğu zaman ilk başvuru basamağı olarak tercih edilmemektedir. Bu durum, sevk zincirinin etkin biçimde işlememesine neden olabilmekte; hastanelerde yaşanan yoğunluğu artırarak birinci basamağın sağlık sistemi içindeki yönlendirici rolünü zayıflatmaktadır. Bu tez çalışması, sevk zincirinin işlememesini mimari açıdan ele alarak ASM'lerin tercih edilmesinde etkili olan mimari tasarım kriterlerini belirlemeyi ve değerlendirmeyi, bu doğrultuda öneriler geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle, tasarım ödülü ve yeşil bina sertifikaları almış sağlık yapılarının mimari yaklaşımları analiz edilmiştir. Ardından sağlık yapıları tasarımına yön verebilecek ulusal ve uluslararası literatür, mevzuat ve standartlar ile akademik yayınlar incelenmiştir. Sonrasında dünya genelinde ve Türkiye'de birinci basamak sağlık hizmetleri, Aile Hekimliği kavramı ve ASM süreci incelenmiş olup, nihayetinde mekân algısı bağlamında ASM'lerin tercih edilmesinde etkin olabilecek mimari tasarım kriterleri belirlenmiştir. Bu kriterlerin göreli önem düzeylerini ortaya koymak amacıyla Analitik Hiyerarşi Proses (AHP) yöntemi uygulanmış; değerlendirme sonuçlarında ilk sırada Mekânsal Organizasyon ve İşlevsellik kriteri yer almıştır. Çalışmanın bir diğer aşamasında; üçü apartman altı ticari alandan dönüştürülmüş, üçü ise münferit bina tipi olmak üzere, Ankara'da son 15 yıl içinde inşa edilmiş ve üç farklı bölgede hizmet veren 6 ASM örneği, belirlenen kriterler doğrultusunda TOPSIS yöntemi ile değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirmeler, mekânsal kalitesi yüksek, erişilebilirliği güçlü ve kullanıcı odaklı çözümler sunan çoğunlukla münferit bina tipi olan ASM'lerin, hem hizmet verimliliğini artırdığını hem de kullanıcıların birinci basamak sağlık hizmetlerini tercih etme davranışlarını olumlu yönde etkilediğini ortaya koymuştur. Son aşamada ise, birinci basamak sağlık yapılarının kentsel çevre ile ilişkisini güçlendiren; bina iç ve dış mekânlarında kapsayıcı, güven veren bir kullanım deneyimi sunan; sürdürülebilirlik ve esneklik ilkelerini önceleyen mimari tasarım yaklaşımlarına yönelik öneriler geliştirilmiştir.
Özet (Çeviri)
Primary healthcare services constitute a fundamental level of service that enables the effective delivery of preventive and protective healthcare services, facilitates individuals' regular and continuous engagement with the healthcare system, and serves as the community's first point of contact with the healthcare system. In Turkey's primary healthcare system, there are three different types of Family Health Centres (FHCs) in terms of architectural space. These are: FHCs with separate buildings, FHCs converted from ground floor commercial spaces, and FHCs located within buildings or shared spaces. FCHs operating in Turkey, particularly those without a separate building, are often not preferred by users as the first point of contact due to spatial inadequacies. This situation can prevent the referral chain from functioning effectively, increasing congestion in hospitals and weakening the guiding role of primary care within the healthcare system. This thesis aims to address the failure of the referral chain from an architectural perspective, to identify and evaluate the architectural design criteria that influence the preference for ASMs, and to develop recommendations accordingly. The study first analysed the architectural approaches of healthcare buildings that have received design awards and green building certifications. Subsequently, national and international literature, legislation, standards, and academic publications that could guide the design of healthcare buildings were examined. Thereafter, primary healthcare services worldwide and in Turkey, the concept of Family Medicine, and the ASM process were examined, ultimately identifying architectural design criteria that could be effective in the preference for ASMs in the context of spatial perception. The Analytic Hierarchy Process (AHP) method was applied to reveal the relative importance levels of these criteria; the Spatial Organisation and Functionality criterion ranked first in the evaluation results. In another phase of the study, six ASM examples built in Ankara over the last 15 years and serving in three different regions, three of which were converted from commercial spaces on the ground floor of apartment buildings and three of which were standalone buildings, were evaluated using the TOPSIS method in line with the identified criteria. The evaluations revealed that ASMs, mostly of the detached building type, offering high spatial quality, strong accessibility, and user-centred solutions, both increased service efficiency and positively influenced users' behaviour in favour of primary healthcare services. In the final stage, recommendations were developed for architectural design approaches that strengthen the relationship between primary healthcare structures and the urban environment; offer an inclusive, reassuring user experience in both the interior and exterior spaces of the building; and prioritise the principles of sustainability and flexibility.
Benzer Tezler
- Ankara Bilkent Şehir Hastanesi Göğüs Hastalıkları Polikliniğine öksürük şikayeti ile başvuran hastaların birinci basamakta takip ve tedavi edilebilirliğinin belirlenmesi
Assessment of the feasibility of follow-up and management at the primary care level of patients presenting with cough to the Pulmonology Outpatient Clinic of Ankara Bilkent City Hospital
BEYZA KUL SOYDAN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İRFAN ŞENCAN
- Searching for the impact of network connectivity on borrowing performance: The case of Turkey
Ağ bağlantısının ikincil şehirlerin performansına etkisinin araştırılması: Türkiye örneği
EĞİNÇ SİMAY ERTÜRK
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EMİNE FERHAN GEZİCİ KORTEN
- The impact of job satisfaction on the effectiveness of public health centers in Baghdad
Bağdat halk sağlığı merkezlerinin etkinliğine iş memnuniyetinin etkisi
AMMAR KAREEM ABBAS AL-ABDALI
Yüksek Lisans
İngilizce
2022
Sağlık Kurumları YönetimiAltınbaş Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET GÜREL TEKELİOĞLU
DR. ÖĞR. ÜYESİ SAMEER SULEİMAN ALJAMAL
- Kırsal mahallelerde birinci basamak sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesi: Bursa ili örneği
Evaluation of primary health care services in rural areas: Example of Bursa province
RUKİYE ÇAKIR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2017
Halk SağlığıUludağ ÜniversitesiHalk Sağlığı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KAYIHAN PALA