İslâm iktisadının kaynaklarından biri olarak İslâm ahlâk felsefesi: İbn Miskeveyh'in Tehzîbü'l-Ahlâk'ı ve etkileri
Islamic ethical philosophy as one of the sources of Islamic economics - The example of Ibn Miskeveyh and Tehzibu'l Ahlak and its effects
- Tez No: 1011431
- Danışmanlar: PROF. DR. AHMET TABAKOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Ekonomi, Din, Economics, Religion
- Anahtar Kelimeler: Ahlak felsefesi, Din-ekonomi ilişkisi, İslam ekonomisi, İslam felsefesi, Moral philosophy, Religion-economy relationship, Islamic economy, Islamic philosophy
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Ekonomisi ve Finansı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Ekonomisi ve Finans Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslâm iktisadının epistemolojik ve normatif temellerinin Ahlâk felsefesi tarafından kurulduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Modern İslâm iktisadı literatüründe kaynakların çoğunlukla Kur'an, Sünnet ve fıkıh çerçevesinde ele alınması, Ahlâk felsefesinin kurucu rolünün geri planda bırakılması, araştırmanın temel problematiğini oluşturmaktadır. Bu bağlamda çalışma, İslâm iktisadının yalnızca hukukî normlar bütünü değil, temelde ahlâkî bir düzen teorisi olduğunu savunmaktadır. Araştırmanın merkezinde İbn Miskeveyh'in Tehzîbü'l-Ahlâk adlı eseri yer almakta; bu eser üzerinden fazilet teorisi, nefs anlayışı, adalet ilkesi ve saadet tasavvuru analiz edilmektedir. Tarihsel ve kavramsal çözümleme yöntemiyle yürütülen çalışmada İbn Miskeveyh'in ekonomik arzuların dengelenmesini nefs terbiyesi ve itidal kavramı üzerinden temellendirdiği; serveti ise bireysel çıkarın değil toplumsal maslahatın hizmetinde konumlandırdığı ortaya konmuştur. Çalışma ayrıca İbn Miskeveyh'ten Gazzâlî, Nasîrüddîn Tûsî, Celâleddîn Devvânî ve Kınalızâde'ye uzanan entelektüel sürekliliği inceleyerek, Ahlâk-iktisat ilişkisinin İslâm düşüncesinde arızi değil sistematik ve medeniyet ölçeğinde süreklilik arz eden bir yapı olduğunu göstermektedir. Bu süreklilik, İslâm iktisadının tarihsel olarak değer-yüklü ve adalet merkezli bir normatif çerçeve içinde şekillendiğini ortaya koymaktadır. Modern iktisadın homo economicus merkezli, değer-nötr ve çıkar maksimizasyonuna dayalı yaklaşımıyla mukayese edildiğinde, İslâm Ahlâk felsefesine dayalı iktisat anlayışının insanı fazilet ve toplumsal sorumluluk ekseninde tanımlayan bütüncül bir model sunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu modelde iktisat, maddi refahın ötesinde ahlâki kemal ve toplumsal adaletin aracı olarak konumlandırılmaktadır. Araştırmanın temel katkısı, ahlâk felsefesini İslâm iktisadının tali değil asli epistemolojik kaynağı olarak konumlandırması; böylece disipline metodolojik genişlik ve felsefi derinlik kazandırmasıdır. Bu yönüyle çalışma hem klasik literatürün yeniden okunmasına hem de çağdaş İslâm iktisadı tartışmalarının teorik çerçevesinin yeniden inşasına katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to demonstrate that the epistemological and normative foundations of Islamic economics are established by Islamic ethical philosophy. Contemporary literature on Islamic economics largely limits its sources to the Qur'an, Sunnah, and jurisprudence, while the formative role of ethical philosophy has often been overlooked. In contrast, this research argues that Islamic economics is not merely a body of legal-economic rules but fundamentally a moral order grounded in virtue ethics. The study focuses on Ibn Miskawayh's Tahdhib al-Akhlaq, analyzing his theory of virtues, concept of the self (nafs), principle of justice, and understanding of happiness (saʿadah). Employing historical and conceptual analysis, the research demonstrates that Miskawayh formulates a framework in which economic desires are regulated through moral discipline and moderation (iʿtidal), and wealth is positioned not as an end in itself but as an instrument serving social justice and the common good. Furthermore, the study examines the intellectual continuity from Miskawayh to al-Ghazali, Nasir al-Din al-Ṭusi, Jalal al-Din al-Dawwani, and Kınalızade Ali Efendi, showing that the relationship between ethics and economics constitutes a systematic and civilization-level theme within Islamic thought. This continuity reveals that Islamic economic thought historically developed within a value-oriented and justice-centered normative framework. In comparison with the value-neutral and utility-maximizing model of homo economicus in modern economics, the Islamic ethical-philosophical approach offers a holistic model that conceives the human being as a morally responsible agent oriented toward virtue and social balance. The primary contribution of this research lies in repositioning ethical philosophy as an essential epistemological source of Islamic economics, thereby expanding its methodological framework and deepening its theoretical foundation.
Benzer Tezler
- Maturidi ekolün İslam iktisadi ve siyasi düşüncesine etkileri
The effects of Maturidi school on economi̇c and poli̇ti̇cal thought of iİslam
NİHAT ERGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
TarihMarmara Üniversitesiİktisat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET TABAKOĞLU
- Reluctant capitalists: The rise of neo-Islamic bourgeoisie in Turkey
Mutereddit kapitalistler: Türkiye'de yeni İslami burjuvazinin yükselişi
ÖZLEM ŞİŞMAN
Doktora
İngilizce
2013
Siyasal Bilimlerİhsan Doğramacı Bilkent ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
PROF. DR. METİN HEPER
- Temel tefsir kaynaklarında karz-ı hasen'e yaklaşımlar
Approaches to karz al-hasan in major tafsir sources
AYŞE HÜMEYRA DÖNGEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DAVUT ŞAHİN
- Bir sire kaynağı olarak Serahsî'nin el-Mebsut adlı eseri
Al-Mabsut of Sarakhsi as a source of the sirah
HAVVA ESMA AKIŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
DinDokuz Eylül Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RIZA SAVAŞ
- Gıda israfının boyutu ve ekonomik etkilerinin tespiti üzerine bir araştırma: Sakarya ili örneği
A Study on the Determination of the Size of Food Waste and Its Economic Effects: The Case of Sakarya Province
HASAN DURMUŞ
Doktora
Türkçe
2022
EkonomiSakarya Üniversitesiİslam Ekonomisi ve Finansı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET GÜLMEZ