Türkistan'daki siyasi ve sosyo-kültürel olayların Osmanlı basınındaki yeri (19. yüzyılın sonu 20. yüzyılın başı)
The place of poli̇ti̇cal and soci̇o-cultural events i̇n Turkestan i̇n The Ottoman press (late 19th century-early 20th century)
- Tez No: 1011436
- Danışmanlar: PROF. DR. CENGİZ BUYAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Basmacı hareketi, Sebilürreşad dergisi, Türkistan, Ümmet, Basmacı movement, Sebilürreşad magazine, Turkistan, Muslim community
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Türkistan coğrafyasında yaşa-nan siyasî, sosyal, kültürel ve ekonomik gelişmelerin Osmanlı basınında nasıl temsil edil-diğini çok yönlü bir yaklaşımla incelemektedir. Rus Çarlığı'nın Türkistan'da yürüttüğü sömürgeci politikalar, idarî reformlar, zorunlu göç ve iskân uygulamaları, vergi ve asker alma düzenlemeleri ile bölge halkının bunlara karşı geliştirdiği direnç hareketleri, döne-min Osmanlı basınında büyük bir ilgiyle izlenmiştir. Özellikle Panislamizm, İttihad-ı İs-lam ve Türkçülük düşüncelerinin Osmanlı entelektüel çevrelerinde güç kazandığı bu dö-nemde Türkistan, yalnızca uzak bir bölge değil, hilafet merkezine bağlı Müslüman bir topluluk olarak görülmüştür. Bu nedenle Türkistan'daki gelişmeler, Osmanlı kamuoyun-da siyasî bir mesele olduğu kadar dinî, kültürel ve tarihî bir aidiyet konusu olarak da değerlendirilmiştir. Haber metinleri ve makaleler üzerinden Türkistan'ın Osmanlı toplu-mundaki görünürlüğü, söylemsel konumlanışı ve ideolojik çerçevesi değerlendirilmiştir. Bulgular, Osmanlı basınının Türkistan'ı yalnızca coğrafi bir bölge olarak değil, hilafet merkezine bağlı dinî, kültürel ve tarihî bir topluluk olarak ele aldığını göstermektedir. Tez, Tercümân-ı Hakîkat, İkdam, Sabah, Tasvir-i Efkâr, Tanin, Sırat-ı Müsta-kim/Sebilürreşâd, Türk Yurdu, Teârüf-i Müslimîn gibi dönemin önde gelen gazete ve dergilerinde yer alan haber, makale, röportaj ve değerlendirme yazılarının içerik analizine dayanmaktadır. Bu yayınlar, Osmanlı basınının Türkistan'a dair tutumunu şekillendiren söylemsel çerçeveyi anlamak için sistematik biçimde taranmış ve dönemin politik şartla-rıyla birlikte yorumlanmıştır. Çalışmanın yöntemi, tarihsel bağlamlandırma ile söylem çözümlemesini bir araya getirerek Türkistan'ın Osmanlı basınındaki temsil biçimlerini üç ana tema etrafında toplar. Birinci tema, siyasal temsil ve Rus sömürgeciliği eleştirisidir. Rus Çarlığı'nın Türkis-tan'da yürüttüğü işgal hareketleri, asimile çalışmaları, idarî tahakküm, sürgünler, vergi yükümlülükleri ve Slav soylu yerleşimcilerin bölgeye bilinçli ve sistemli şekilde iskân edilmesi, Osmanlı basınında İslam âleminin kalbine vurulmuş bir darbe olarak sunulmuş-tur. Basın, özellikle 1916 ayaklanması, 1905 sonrası reform beklentileri, Duma'daki Müslüman temsilin sınırlanması ve bölgedeki Rus idaresinin baskıcı uygulamalarına yo-ğun biçimde yer vermiştir. İkinci tema, sosyo-kültürel dönüşüm ve Cedîdçilik hareketinin Osmanlı basınındaki ye-ridir. Türkistan'da modern eğitimin yaygınlaşması, yeni usûl okullarının açılması, mat-buât faaliyetleri, kadınların toplumsal hayattaki görünürlüğü ve aydınların reform talep-leri, Osmanlı basınında bölgenin uyanış sürecinin göstergeleri olarak yorumlanmıştır. Özellikle Sırat-ı Müstakim/Sebilürreşâd ve Türk Yurdu gibi dergiler, Cedîdçi aydınların faaliyetlerini destekleyici bir üslupla aktarmıştır. Üçüncü tema ise insanî krizler ve Müslüman dayanışmasıdır. 1911 Büyük Türkistan (Semerkant–Fergana) depremi, 1916 Ürkün faciası, kıtlık, salgın hastalıklar ve göç hare-ketleri Osmanlı basınında geniş yer bulmuş; bu olaylar hem ümmet birliği vurgusunu güç-lendirmiş hem de yardım kampanyalarının gerekçesi olarak kullanılmıştır. Türkistanlı hacıların karşılaştığı zorluklar, Hicaz Demiryolu bağış kampanyasına Türkistan'dan gelen yardımlar, Osmanlı kamuoyunda güçlü bir“Müslüman kardeşlik”bilinci yaratmıştır. Tezin bulguları, Türkistan'ın Osmanlı basınında yalnızca haber değeri taşıyan bir coğraf-ya değil, siyasî, dinî ve kültürel anlamlar yüklü bir“medeniyet havzası”olarak konum-landırıldığını göstermektedir. Basın, Türkistan'ı kimi zaman acı çeken ve“himaye edil-mesi gereken mazlum bir Müslüman topluluk”, kimi zaman da“İslam âleminin geleceği için stratejik bir merkez”olarak değerlendirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Osmanlı basını-nın Türkistan meselesini hem politik bir konu hem de ideolojik bir söylem aracı olarak ele aldığını; Pan-İslamist ve Türkçü düşüncelerin şekillenmesinde önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines, through a multidimensional approach, how the political, social, cultural, and economic developments that took place in the Turkestan region in the late nineteenth and early twentieth centuries were represented in the Ottoman press. The colonial policies pursued by the Russian Empire in Turkestan—administrative reforms, practices of forced migration and settlement, taxation and conscription systems, and the resistance movements developed by the local population against these policies—were closely followed with great interest in Ottoman newspapers and periodicals. During this period, when the ideas of Pan-Islamism, Ittihād-ı Islām, and Turkism gained strength within Ottoman intellectual circles, Turkestan was perceived not merely as a distant ter-ritory but as a Muslim community connected to the center of the caliphate. Consequ-ently, developments in Turkestan were evaluated in Ottoman public opinion not only as political issues but also as matters of religious, cultural, and historical belonging. Thro-ugh news reports and opinion articles, the visibility of Turkestan in Ottoman society, its discursive positioning, and its ideological framing are critically analyzed. The findings indicate that the Ottoman press addressed Turkestan not simply as a geographical re-gion, but as a religious, cultural, and historical community affiliated with the caliphal center. The thesis is based on a content analysis of news reports, articles, interviews, and com-mentaries published in leading Ottoman newspapers and journals of the period, inclu-ding Tercümân-ı Hakîkat, İkdam, Sabah, Tasvir-i Efkâr, Tanin, Sırat-ı Müsta-kim/Sebilürreşâd, Türk Yurdu, and Teârüf-i Müslimîn. These publications were systema-tically examined in order to understand the discursive framework that shaped the Otto-man press's approach to Turkestan, and were interpreted in conjunction with the politi-cal conditions of the era. Methodologically, the study combines historical contextualiza-tion with discourse analysis, grouping the representations of Turkestan in the Ottoman press around three main thematic axes. The first theme concerns political representation and criticism of Russian colonialism. The Russian Empire's occupation policies in Turkestan, assimilation efforts, administra-tive domination, deportations, tax obligations, and the deliberate and systematic settle-ment of Slavic populations in the region were portrayed in the Ottoman press as a blow struck at the heart of the Islamic world. Particular attention was devoted to the 1916 uprising, post-1905 reform expectations, the restriction of Muslim representation in the State Duma, and the oppressive practices of the Russian administration in the region. The second theme focuses on socio-cultural transformation and the representation of the Jadid movement in the Ottoman press. The spread of modern education in Turkestan, the establishment of new-method (usûl-i cedid) schools, the expansion of press activities, the increasing visibility of women in public life, and the reform demands of intellectuals were interpreted as indicators of the region's awakening. Journals such as Sırat-ı Müsta-kim/Sebilürreşâd and Türk Yurdu adopted a supportive tone toward Jadid intellectuals and actively promoted their activities. The third theme addresses humanitarian crises and Muslim solidarity. The Great Turkes-tan (Samarkand–Fergana) earthquake of 1911, the 1916 Ürkün tragedy, famine, epide-mics, and migration movements received extensive coverage in the Ottoman press. The-se events not only reinforced the rhetoric of Islamic unity (ummah) but also served as justifications for relief and aid campaigns. The difficulties faced by Turkestani pilgrims, as well as contributions from Turkestan to fundraising campaigns for the Hejaz Railway, contributed to the formation of a strong sense of Muslim brotherhood within Ottoman public opinion. The findings of the study demonstrate that Turkestan was positioned in the Ottoman press not merely as a region of newsworthy events, but as a civilizational sphere imbued with political, religious, and cultural meanings. The press portrayed Turkestan at times as a suffering and oppressed Muslim community in need of protection, and at other times as a strategic center vital to the future of the Islamic world. In conclusion, the study reveals that the Ottoman press addressed the Turkestan question both as a political issue and as an ideological discursive tool, playing a significant role in the formation of Pan-Islamist and Turkist thought.
Benzer Tezler
- Necip Asım Yazıksız“Türk Tarihi ”adlı eserinin transkripsiyon ve değerlendirmesi
The transcription and evaluation of 'Türk Tari̇hi̇ ' By Neci̇p Asim Yazıksız
MURATHAN MEZGİTLİ
- 1960-1980 arasında Konya'da siyasi, kültürel ve sosyo-ekonomik gelişmeler
Political, cultural and socio-economic developments in Konya between 1960-1980
SAMET DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
TarihKırşehir Ahi Evran ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİN ÖZDEMİR
- İran-Fars milli kimliğinin oluşumu ve Türk sorunu: 1800-1940
The formation of Iranian-Persian national identity and the Turkish problem: 1800-1940
HOSSEİN HASSANPASHAEİ
Doktora
Türkçe
2022
Siyasal BilimlerAnkara ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET YETİŞ
- Altaylar'dan Anadolu'ya göç eden Kazak Türklerinde sosyo-kültürel yapı
The socio-cultural structure of Kazakh Turks from Altays to Anatolia
SAYA GABBASOVA
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
SosyolojiHacettepe ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BÜLENT GÜL
- Başkurt Türklerinin siyasi ve sosyo-kültürel tarihi (XIX-XX. yy.)
The political and socio-cultural history of the Bashkir Turks (XIX-XX. century)
TANER GÜR