Endülüs'te hadis ilmi çerçevesinde bid'at tartışmalarının mahiyeti ve değerlendirilmesi (İbn Vaddâh, Turtûşî ve Şâtıbî özelinde)
Discourses on bid'ah within the framework of hadith studies in al-Andalus: A critical evaluation of Ibn Waddāh, al-Turtūshī, and al-Shātibī
- Tez No: 1011742
- Danışmanlar: PROF. DR. TALAT SAKALLI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Fıkhü'l-hadis, Hadis, İslam tarihi, Fiqh al-hadith, Hadith, Islamic history
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Endülüs'te amelî bid'at tartışmaları, İslâm düşünce tarihinde çoğu zaman teorik çerçevede ele alınan bid'at meselesinin belirli bir coğrafya ve tarihî bağlam içindeki somut görünümlerini ortaya koymaktadır. İbn Vaddâh'ın el-Bida' ve'n-Nehyü anhâ, Turtûşî'nin Kitâbü'l-Havâdis ve'l-Bida' ve Şâtıbî'nin el-İ'tisâm eserleri etrafında şekillenen bu birikim, bid'at kavramının Endülüs'te yalnızca ilmî bir tartışma olarak değil, ibadet hayatından mescit düzenine, toplumsal ilişkilerden idarî uygulamalara kadar çok yönlü bir mesele olarak ele alındığını göstermektedir. Endülüs coğrafyasında farklı asırlarda yaşayan bu üç müellifin bid'at anlayışları mukayeseli biçimde değerlendirildiğinde hem ortak bir sünnet hassasiyetinin hem de tarihî süreçte giderek genişleyen bir tartışma alanının olduğu söylenebilir. Çalışmanın ilk bölümünde müelliflerin hayatları, ilmî şahsiyetleri, içinde bulundukları siyasî ve toplumsal çevre ile eserleri, ağırlıklı olarak tabakât ve tarih kaynakları üzerinden tetkik edilmiştir. Nitekim bu incelemeyle İbn Vaddâh'ın Endülüs'te hadis merkezli anlayışın yerleşmesinde öncü bir rol üstlendiğini, Turtûşî'nin bid'at meselesini toplumsal ıslahla irtibatlı biçimde ele aldığını, Şâtıbî'nin ise aynı meseleyi daha sistematik bir çerçeveye kavuşturduğu ortaya konmuştur. İkinci bölümde bid'at kavramının câhiliye şiirindeki ve lügatlerdeki örnekleri, Kur'ân-ı Kerîm'deki kullanımı, hadislerdeki bağlamı ve sahâbe ile tâbiîn dönemindeki kullanımları ele alınmıştır. Bu çerçevede kavramın sözlükte“ilk defa ortaya çıkma”ve“sonradan ihdâs etme”gibi bir anlam alanına sahip olduğu; hadislerde ise sünnetin mukabili olan bir dinî muhteva kazandığı tespit edilmiştir. Aynı bölümde literatürde iki ana yaklaşımın teşekkül ettiği görülmüştür: Şer'î esaslara aykırı olmayan bazı yenilikleri olumlu bir çerçevede değerlendiren geniş kapsamlı yaklaşım ile özellikle ibadet alanında selef uygulamasına dayanmayan ihdâsları bid'at ve dalâlet kapsamında gören dar kapsamlı yaklaşım. Endülüslü üç müellifin bu ikinci çizgide yer aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Üçüncü bölümde Endülüs'te bid'at kavramının somut ve amelî tezahürleri, ibadetlere dair meseleler ile sosyo-kültürel hayata dair meseleler şeklinde iki ana eksende değerlendirilmiştir. Mescitlerin süslenmesi, bazı özel gün ve gecelerin ihyası, mevlid kutlamaları, gayrimüslimlerin bayramlarına iştirak edilmesi, hutbede sultanın isminin zikredilmesi, halktan haksız vergi alınması, idarî makamlara liyakatsiz görevlendirmeler yapılması gibi başlıklar üzerinden bid'at söyleminin yalnız ibadet biçimleriyle sınırlı kalmadığı ortaya konulmuştur. Bu yönüyle İbn Vaddâh, Turtûşî ve Şâtıbî'nin eserleri birlikte okunduğunda, bid'at literatürünün, yalnızca fıkhî tartışmaları değil, Endülüs toplumunun ilmî, ahlâkî ve siyasî gelişmelerine de ışık tutan önemli bir kaynak hüviyeti taşıdığı anlaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
Practical debates on bidʿa in al-Andalus reveal the concrete manifestations, within a specific geographical and historical context, of the issue of bidʿa, which has often been addressed within a theoretical framework in the history of Islamic thought. The intellectual corpus shaped around Ibn Waddāḥ's al-Bidaʿ wa'l-Nahy ʿanhā, al-Turṭūshī's Kitābü'l-Ḥawādith wa'l-Bidaʿ, and al-Shāṭibī's al-Iʿtiṣām demonstrates that, in al-Andalus, the concept of bidʿa was treated not merely as a scholarly debate, but as a multidimensional issue extending from devotional life to the organization of mosques, and from social relations to administrative practices. When the understandings of bidʿa held by these three authors, who lived in al-Andalus in different centuries, are evaluated comparatively, it may be said that there existed both a shared sensitivity toward the Sunnah and a field of debate that gradually expanded over time. The first chapter examines the lives, scholarly profiles, political and social environments, and works of the authors, primarily on the basis of ṭabaqāt and historical sources. This examination demonstrates that Ibn Waddāḥ played a pioneering role in the establishment of a hadith-centered orientation in al-Andalus, that al-Turṭūshī addressed the issue of bidʿa in connection with social reform, and that al-Shāṭibī placed the same issue within a more systematic framework. The second chapter deals with the examples of the concept of bidʿa in Jāhiliyya poetry and lexicons, its use in the Qurʾān, its context in hadith, and its usages during the periods of the Companions and the Successors. In this framework, it has been established that, at the lexical level, the concept possessed a semantic range such as“coming into being for the first time”and“being introduced subsequently,”whereas in hadith it acquired a religious content as the counterpart of the Sunnah. The same chapter also shows that two principal approaches emerged in the literature: a broad approach, which evaluated positively certain innovations that did not contradict sharʿī principles, and a narrow approach, which regarded, especially in the sphere of worship, those introduced practices lacking a basis in the practice of the salaf as bidʿa and misguidance. It is concluded that the three Andalusian authors belonged to this latter line. The third chapter evaluates the concrete and practical manifestations of the concept of bidʿa in al-Andalus along two main axes: issues related to worship and issues related to socio-cultural life. Through such topics as the decoration of mosques, the observance of certain special days and nights, mawlid celebrations, participation in the festivals of non-Muslims, the mention of the sultan's name in the khutba, the unjust levying of taxes upon the populace, and the appointment of unqualified persons to administrative posts, the study demonstrates that bidʿa discourse was not confined solely to the forms of worship. In this respect, when the works of Ibn Waddāḥ, al-Turṭūshī, and al-Shāṭibī are read together, it becomes clear that the literature on bidʿa constitutes an important source that sheds light not only on juristic debates, but also on the scholarly, moral, and political developments of Andalusian society.
Benzer Tezler
- Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin (ö.543/1148) hadis şerhçiliği (Muvatta' şerhleri çerçevesinde)
Hadith commentary of Ebbu Bakir Ibnu'l-Arabi (543/1148) (Within the framework of Muvatta' commentaries)
YUSUF TAŞAN
Doktora
Türkçe
2022
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EREN
- Ebû Hayyân ve İzzet Derveze'nin tefsir metotlarının mukayesesi
Comparison of Abû Hayyân and Izzet Derveze's commentary methods
BÜNYAMİN ATABAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDULLAH AYGÜN
- İbn Abdilberr'in (Ö. 463) hadis usulcülüğü (Et-temhîd çerçevesinde)
Ibn abd al- Barr's Hadith methodology in the framework of at-tamhid
HARUN APAYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Dinİnönü ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. VEYSEL ÖZDEMİR
- Müfessirlerin Nur Suresinin yorumları ve karşılaştırılması
Interpretations and exepetes on Surah al-Nur and its comparisons
ALİ MURADASİLOV
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET AKIN
PROF. DR. AHMET NEDİM SERİNSU
- İbn Hazm'ın el-Fasl adlı eserinde Ehl-i Sünnet algısı
The perception of Ahl al-Sunnah in Ibn Hazm's work al-Fasl
HİLAL TOKAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Dinİstanbul Üniversitesiİslam Mezhepleri Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALİL İBRAHİM BULUT