Sultan III. Murad döneminde (982-1003/1574-1595) yaşamış mechul bir âlimin el-İfsâh fî İ'râbi Sûreti'l-Fâtiha ve Kitâbi'l-Kafiye adlı eserinin tahkik ve tahlili
Critical edition and analysis of al-Ifṣāḥ fī İʿrāb Sūrat al-Fātiḥa wa Kitāb al-Kāfiya, a work by an unknown scholar from the reign of Sultan Murad III (982–1003/1574–1595)
- Tez No: 1012388
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MUSA ALAK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Kanûnî Sultan Süleyman'ın saltanatının son yılları ile Sultan III. Murad döneminde yaşamış olduğu anlaşılan meçhul bir âlime âit“el-İfsâh fî İ'râbi Sûreti'l-Fâtiha ve Kitâbi'l-Kâfiye”adlı eserin tahkik ve tahlilini yapmayı hedeflemiştir. Çalışma, eserin yurtiçi ve yurtdışında yaklaşık 170 nüshasının bulunmasına rağmen müellifinin meçhul olması ve taşıdığı aidiyet problemleri sebebiyle hazırlanmıştır. Araştırma, öncelikle müellifin kesin olarak hayatta olduğu 972-987/1564-1580 tarih aralığını ve el-İfsâh'ın dîbâcesinde geçen“Sultan Murad”ın III. Murad olduğunu tespit etmiştir. Kapsamlı bibliyografik incelemeler ve katalog araştırmaları sonucunda el-İfsâh dışında müellife ait dokuz eser daha tespit edilmiştir. Bunların isimleri şöyledir: el-Îzâh, el-Îşâh, el-İnkāh, Muhtasaru'l-Avâmil, el-İncâh, el-Evfâ fî şerhi'l-Esmâi'l-Hüsnâ, Emsile, Es'ile ve Telhîsu'l-Câmi'i's-sağîr min hadîsi'l-Beşîri'n-Nezîr. Bu tespitler, müellifin adı belirlenemese de ilmî ve fikrî şahsiyetinin ana hatlarıyla ortaya konmasına imkân sağlamış ve bibliyografik kaynaklarda yer almayan yeni bilgilere ulaşılmıştır. Yapılan karşılaştırmalar, el-İfsâh'ın Evfe'l-Vâfiye ve İ'râbü'l-Kâfiye gibi mu'rib türü eserlerden çeşitli yönleriyle ayrıldığını göstermiştir. Eser özellikle kapsamı, kaynak kullanımı, i'râb tahlillerinin derinliği, teorik açıklamaları, şerh ve istıtrad türü bilgiler içermesi ve el-Kâfiye'de bulunmayan bazı konuları içermesi bakımından temayüz etmektedir. Eser, önceki mu'riblerde bulunmayan bazı açıklama ve uygulamaları ihtiva ederek literatüre özgün katkılar sunmuştur. Bu tahkik ve tahlil çalışmasıyla müellif nüshasına en yakın metnin ortaya konulması, eserin el yazması hâlinden çıkarılarak araştırmacıların istifadesine sunulabilecek bir neşre dönüştürülmesi ve el-Kâfiye mu'ribleri literatüründeki yerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Böylece hem Osmanlı nahiv literatürüne dair önemli bir kaynak gün yüzüne çıkarılmış hem de ilgili alanda yapılacak yeni araştırmalar için sağlam bir zemin oluşturulmuştur.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to critically edit and analyze the work titled al-Ifṣāḥ fī Iʿrāb Sūrat al-Fātiḥa wa Kitāb al-Kāfiya, authored by an unknown scholar who lived during the reign of Sultan Murad III (982–1003 AH / 1574–1595 CE). Although approximately 170 manuscript copies of this work exist both domestically and internationally, the anonymity of its author and issues related to its attribution have necessitated this study. The research first establishes that the author was definitively alive between 972–987 AH (1564–1579 CE) and confirms that the“Sultan Murad”mentioned in the preface of al-Ifṣāḥ refers to Murad III. Through extensive bibliographic research and catalog studies, nine additional works were identified as belonging to the same author, including al-Īḍāḥ, al-Īshāḥ, al-Inkāḥ, Mukhtaṣar al-ʿAwāmil, al-Injāḥ, al-Awfā fī Sharḥ al-Asmāʾ al-Ḥusnā, Amsila, Asʾila, and Talkhīṣ Jāmiʿ al-Ṣaghīr min Ḥadīth al-Bashīr al-Nadhīr. These findings have contributed to reconstructing the author's intellectual profile and have led to the discovery of new information not found in bibliographic sources. al-Ifṣāḥ distinguishes itself from earlier grammatical commentaries such as Awfāʾ al-Wāfiya fī Sharḥ al-Kāfiya by Hacı Baba Tosyevî and Muʿrib al-Kāfiya by Khālid al-Azharī in terms of scope, depth of syntactic (iʿrāb) analysis, use of sources, theoretical exposition of topics, inclusion of commentary and digressions (istıtrad), as well as the incorporation of subjects not found in al-Kāfiya. It addresses deficiencies in previous commentaries and represents a more advanced contribution. Through this critical edition and analysis, a text closest to the author's original manuscript has been constructed, transforming the work from a handwritten form into an accessible edition and filling a gap in the literature on al-Kāfiya commentaries. Thus, the gradual construction of the Islamic intellectual heritage has been demonstrated, and new research avenues within the field have been opened.
Benzer Tezler
- Mahmud bin Mustafa bin Celâl'in Gencine-i Letâ'if adlı eseri (metin-inceleme)
Başlık çevirisi yok
ÖMER SAĞLAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖMER ZÜLFE
- Sultan III. Murat Döneminde askeri isyanlar(1574-1595)
Military rebellions during the reign of Sultan Murad III(1574-1595)
SÜMEYYE TOĞA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
TarihBahçeşehir ÜniversitesiDoğu Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA ÖNCEL
- Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde bulunan B.200 numaralı Şehnâme-i Sultan Murad III (1582-1588) yazmasının minyatürleri
Miniatures of the Shahnâma Sultan Murad III (1582-1588) manuscript No B.200 in the Library of the Topkapı Palace Museum
DİLEK BÜLBÜL
Doktora
Türkçe
2024
Sanat TarihiSelçuk ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ÇETİNASLAN
- TSMK'da bulunan III. Murad tuğrasının desen ve renk yönünden incelenmesi
Examination of the tughra of Murad III maintained in Topkapı Palace Museum Library in terms of pattern and color
SİBEL AK
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Sanat TarihiFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı
YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA NASUHİ ÇELEBİ
- Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Kitaplığı 1296 numaralı Kitâb-ı Gencîne-i Feth-i Gence'nin minyatürleri
Miniatures of Kitâb-i Gencîne-î Feth-i Gence, Topkapı Palace Museum Library, Revan Collection, no. 1296
ZEYNEB ERTUĞRUL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BANU MAHİR