İstanbul'un tarihî çevresinin değişimi üzerine sinematografik bir inceleme
A cinematographic examination of the transformation of Istanbul's historic environment
- Tez No: 1014029
- Danışmanlar: PROF. DR. BURCU SELCEN COŞKUN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Sinema, İstanbul, Cinema, Istanbul
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Koruma ve Restorasyon Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İstanbul, farklı medeniyetlerin, sosyal yapıların ve kültürel katmanların birikimiyle şekillenen çok katmanlı tarihî çevresiyle, dünyanın en önemli kültürel miras alanlarından biridir. Ancak özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, hızlanan iç göç, kentleşme, modernleşme, ulaşım politikaları, neoliberal dönüşüm süreçleri ve yeniden yapılandırma uygulamaları, İstanbul'un tarihî çevresinde önemli fiziksel, sosyal ve kültürel değişikliklere neden olmuştur. Bu süreç, tarihî yapıların ve geleneksel dokuların ortadan kaybolmasının ötesine geçerek, kentsel hafızayı oluşturan tarihî çevreyle ilgili günlük yaşam pratiklerini, kamusal alan kullanımını ve kültürel anlam katmanlarını da dönüştürmüştür. Bu nedenle, İstanbul'un tarihî çevresinde meydana gelen değişim ve dönüşümleri farklı yöntemler ve disiplinlerarası yaklaşımlarla incelemek, şehrin tarihî sürekliliğini, kültürel hafızasını ve mekânsal kimliğini anlamak, belgelemek ve gelecek nesillere aktarmak için önemli bir araştırma alanını oluşturmaktadır. Bu tez, İstanbul'un tarihî çevresinin kentte çekilen filmler aracılığıyla nasıl temsil edildiğini ve bu temsiller üzerinden tarihî çevre içindeki mekânsal dönüşümlerin nasıl yorumlanabileceğini incelemektedir. Çalışmada sinema bir sanat ve anlatı biçimi olmanın ötesinde tarihî çevreyi belgeleyen, toplumsal hafızayı taşıyan ve geçmişe ilişkin görsel veriler sunan alternatif bir araştırma aracı olarak değerlendirilmiştir. Araştırmanın kuramsal çerçevesi; tarihî çevre koruma kuramları, kent çalışmaları, kültürel miras araştırmaları ile sinema ve mekân arasındaki ilişkiyi ele alan kuramsal yaklaşımlar ve sinemasal anlatı çalışmaları doğrultusunda oluşturulmuştur. Bu kapsamda, tarihî çevrelerin korunmasına yönelik ulusal ve uluslararası yaklaşımlar incelenmiş; sinemanın mekânı ve tarihî çevreleri temsil etme potansiyeli, belgesel değeri ve toplumsal hafızayı kaydetme potansiyeli disiplinlerarası bir bakış açısıyla ele alınmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiştir. Verilerin çözümlenmesi sürecinde nitel içerik analizi yönteminden yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında, sinemanın icadından başlayarak 1895-2026 yılları arasını kapsayan geniş bir film havuzu oluşturulmuş; İstanbul'un tarihî çevresini içeren yerli ve yabancı yapımlar taranmıştır. Türk sinemasında kültürel mirasın kullanım biçimleri ile İstanbul'un sinemadaki temsili tarihsel bir dönemlendirme yaklaşımı doğrultusunda incelenmiş; filmler 1895-1922, 1923-1949, 1950-1985 ve 1986-2026 dönemleri kapsamında değerlendirilmiştir. Yapımlar, tarihî çevrenin görünürlüğü, mekânsal temsil düzeyi, dönem çeşitliliği ve sinematografik veri potansiyeli gibi kriterlere göre değerlendirilmiş ve detaylı analiz için bir örneklem grubu belirlenmiştir. Araştırmanın mekânsal sınırı, elde edilen veriler doğrultusunda İstanbul'un tarihsel kimliğinin en yoğun biçimde izlenebildiği alanlardan biri olan Tarihî Yarımada ile sınırlandırılmıştır. Bu sınırlamanın belirlenmesinde, Tarihî Yarımada'nın anıtsal yapıları, geleneksel sokak dokusu, kıyı yerleşimleri, mahalle yaşamı ve çok katmanlı kent kültürüyle incelenen filmlerde yoğun olarak temsil edilmesi etkili olmuştur. Araştırmanın zamansal sınırı ise İstanbul'un tarihî çevresindeki dönüşümün belirgin biçimde hızlandığı 1950-1985 yılları arası dönem olarak belirlenmiştir. Bu sonucun ortaya çıkmasında, söz konusu dönemde hızlı kentleşme, iç göç, modernleşme politikaları ve imar hareketlerinin tarihî kent dokusu üzerindeki etkilerinin yoğun biçimde gözlemlenebilmesi ile tarihî çevrenin incelenen filmlerde daha doğal ve gerçekçi bir anlatımla ele alınması belirleyici olmuştur. Çalışma kapsamında seçilen örneklemler üzerinden Tarihî Yarımada'nın 1950-1985 yılları arasındaki sinematografik ve mekânsal dönüşümü ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Bu doğrultuda, film sahnelerinde yer alan tarihî dokular ve bu dokuların somut olmayan kültürel değerlerini yansıtan günlük yaşam pratikleri incelenmiştir. Böylece, tarihî çevrede meydana gelen fiziksel değişim ile toplumsal ve kültürel dönüşüm süreçleri birlikte ele alınmıştır. Ayrıca film sahnelerinde yer alan mekânların güncel durumları karşılaştırmalı olarak analiz edilmiş ve tarihî çevrede meydana gelen kayıplar, dönüşümler ve süreklilikler ortaya konulmuştur. Analiz sürecinde kamera hareketleri, kadraj, kurgu, ışık, renk, ses ve anlatı-mekân ilişkisi gibi sinematografik unsurların tarihî çevrenin temsili üzerindeki etkileri de değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda İstanbul'un tarihî çevresinin sinema tarihinde bir dekor ya da arka plan unsuru olmanın ötesinde, toplumsal değişimlerin, kültürel kimliklerin ve mekânsal dönüşümlerin görünür hâle geldiği aktif bir anlatı bileşeni olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda, filmlerin söz konusu çevreyle ilgili fiziksel, sosyal ve kültürel veriler içeren önemli görsel belgeler oluşturduğu belirlenmiştir. Özellikle kaybolmuş veya dönüşüme uğramış mekânların izlerinin film görüntüleri aracılığıyla takip edilebildiği ve bu mekânların sinemada temsil edilme biçimlerinin sistematik olarak ortaya çıkarılabildiği gözlemlenmiştir. Bu doğrultuda çalışma kapsamında önerilen“tarihî çevrenin sinematografik okunması modeli”ile sinemasal mekân analizlerinin tarihî çevre araştırmaları, kent tarihi çalışmaları ve kültürel miras koruma alanı için alternatif ve tamamlayıcı bir yöntem sunma potansiyeline sahip olduğu saptanmıştır.
Özet (Çeviri)
Istanbul is one of the world's most significant cultural heritage sites, distinguished by its multilayered historic environment shaped through the accumulation of diverse civilizations, social structures, and cultural strata over time. However, particularly since the second half of the twentieth century, accelerating internal migration, urbanization, modernization, transportation policies, neoliberal transformation processes, and redevelopment practices have caused substantial physical, social, and cultural changes in Istanbul's historic environment. This process has transformed not only historic buildings and traditional urban fabric, but also everyday life practices, uses of public space, and the layered cultural meanings that constitute urban memory. In this respect, the examination of transformations occurring in Istanbul's historic environment through different methodologies and interdisciplinary approaches constitutes an important field of research for understanding, documenting, and transmitting the city's historical continuity, cultural memory, and spatial identity to future generations. This thesis investigates how Istanbul's historic environment is represented through films shot in the city and how spatial transformations within this environment can be interpreted through such representations. In this context, cinema is considered not merely as an art and narrative form, but as an alternative research tool that documents the historic environment, carries collective memory, and provides visual data on the past. The theoretical framework of the study is based on heritage conservation theories, urban studies, cultural heritage research, cinema–space relations, and cinematic narrative studies. Within this scope, national and international approaches to heritage conservation are examined, and cinema's capacity to represent space and the historic environment, its documentary value, and its potential to convey collective memory are analyzed from an interdisciplinary perspective. The study adopts a qualitative research design. Qualitative content analysis is employed in the data analysis process. Within the scope of the study, a comprehensive film corpus covering the period from the invention of cinema to 2026 (1895–2026) is constructed, including both domestic and international productions depicting Istanbul's historic environment. The modes of representation of cultural heritage in Turkish cinema, as well as the depiction of Istanbul in film, are examined through a historical periodization approach. Accordingly, the films are classified into four periods: 1895-1922, 1923-1949, 1950-1985, and 1986-2026. The selected films are evaluated according to criteria such as the visibility of the historic environment, the degree of spatial representation, temporal diversity, and cinematic data potential. Based on these criteria, a sample group is identified for in-depth analysis. The spatial scope of the study is limited to the Tarihî Yarımada, one of the areas in which Istanbul's historical identity can be most intensely observed, based on the collected data. This delimitation is grounded in the strong representation of monumental structures, traditional street patterns, waterfront settlements, neighborhood life, and multilayered urban culture within the analyzed films. The temporal scope is defined as the period 1950–1985, during which transformations in Istanbul's historic environment accelerated significantly. This period is characterized by the pronounced impacts of rapid urbanization, internal migration, modernization policies, and redevelopment processes on the historic urban fabric, as well as by more naturalistic and realistic cinematic representations of the historic environment. Within the scope of the study, the cinematic and spatial transformation of the Tarihî Yarımada between 1950 and 1985 was analyzed in detail based on the selected samples. In this regard, the historic fabric appearing in film scenes and the everyday life practices reflecting its intangible cultural values were examined. Thus, the physical changes occurring in the historic environment were considered together with societal and cultural transformation processes. Furthermore, the current conditions of the locations depicted in film scenes were comparatively analyzed, revealing the losses, transformations, and continuities within the historic environment. During the analysis process, the effects of cinematographic elements such as camera movement, framing, editing, lighting, color, sound, and the narrative–space relationship on the representation of the historic environment were also evaluated. As a result of the research, it has been demonstrated that Istanbul's historic environment functions in film history not merely as a decorative or background element, but as an active narrative component through which societal changes, cultural identities, and spatial transformations become visible. In this context, it has been determined that films constitute significant visual documents containing physical, societal, and cultural data related to this environment. In particular, traces of lost or transformed spaces can be observed through film footage, and the modes of representation of these spaces in cinema can be systematically identified. Accordingly, the“Cinematographic Reading Model of the Historic Environment”proposed within the scope of this study has been put forward as a model suggesting that cinematic spatial analyses have the potential to provide an alternative and complementary method for historic environment research, urban history studies, and cultural heritage conservation.
Benzer Tezler
- Tuzla bölgesi,ahşap evler ve korunmaları üzerine bir araştırma
A study on wooden houses and protection in Tuzla region
ŞEYDA YAĞŞİ
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- Bir geçiş dönemi olarak İstanbul`da 3. Ahmet Devri mimarisi
Ottoman architecture in İstanbul during the period of Ahmet 3. (1703-1730)
GÜLÇİN CANCA
Doktora
Türkçe
1999
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEKİ SÖNMEZ
- İstanbul Boğazı ve çevresinde gemi kaynaklı kirliliğin önlenmesi
Prevention of ship-borne pollution in the İstanbul Strait and its surroundings
UĞRAŞ AKYOL
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Deniz Bilimleriİstanbul Teknik ÜniversitesiDeniz Ulaştırma İşletme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖZCAN ARSLAN
- Bina stokunun dönüşümü kapsamında nitelikli binaların yaşam döngüsü süreçlerinin değerlendirilmesi: Bağdat Caddesi örneği
Analysis of high qualitybuildingslife cycle processes in the case of regeneration of building stock: Bagdat Street example
ETHEM BERK KURTEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. FATİH YAZICIOĞLU