Çıkmaz sokağın geçmişten günümüze değişen anlamını konut üzerinden okumak: İstanbul Fatih çıkmazları
Reading the changing meaning of dead-end street from past to present through housing: The dead-end streets of Fatih, Istanbul
- Tez No: 1014313
- Danışmanlar: PROF. DR. DUYGU KOCA
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İç Mimari ve Dekorasyon, Mimarlık, Interior Design and Decoration, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Geleneksel İslam şehir kurgusunda çıkmaz sokaklar, konut ile kamusal alan arasında eşik oluşturarak mahremiyetin sağlandığı, kullanıcı denetiminde yarı-özel alanlar olmuştur. İslam coğrafyasında konut ve aile mahremiyetiyle ilişkilenerek sakini tekelinde biçimlenen bu sokaklar, başlangıçta kullanıcıları için olumlu bir sosyal anlam taşımış ve iç mekânın tinsel uzantısı olarak kabul edilmiştir. İstanbul Tarihi Yarımada'sında da belirginleşen çıkmazlar, 19. yüzyıl ortaları ile çeşitli kırılmaların etkisiyle anlamını ve işlevini yitirmeye başlamıştır. Zamanla 'tasfiye edilmesi gereken teknik kusurlar' olarak görülen çıkmaz sokaklar; Fatih özelinde özgün sosyo-mekânsal kimliklerini yitirerek çıkar hale gelmiş, ticarileşmiş, gecekondulaşmış ya da tamamen yok olmuştur. Bu çalışma; İstanbul Fatih'te başlangıçta konutla kurduğu eşik ilişkisi sayesinde etkileşime olanak sağlayan çıkmaz sokakların dönüşümünü; Tanzimat modernleşmesi, Cumhuriyet dönemi rasyonel planlama disiplini, 1950 sonrası kitlesel iç göç dalgaları, 1985 ile başlayan UNESCO koruma süreci, 1999 Marmara Depremi ve 2015 sonrası derinleşen demografik kırılmalar üzerinden analiz etmiştir. Tanzimat ile başlayan bu süreç içerisinde Fatih bölgesi çıkmaz sokaklarının geçmişteki olumlu anlamından koparak, günümüzde 'birbirine değecek kadar yakın ama bir o kadar da uzak' alanlara evrilme süreci ortaya serilmiştir. Çalışmada, belirlenen kırılmalar bağlamında mevcut yazının yanı sıra yazılı, görsel, işitsel ve kartografik veriler içeren arşiv belgeleri üzerinden yapılan morfolojik analizler; saha gözlemleri ve sosyo-mekânsal okumalarla desteklenerek çok katmanlı nitel bir araştırma yöntemi benimsenmiştir.
Özet (Çeviri)
In the traditional Islamic urban configuration, dead-end streets formed a threshold between housing and the public sphere, shaping semi-private spaces under user control that maintained privacy and security. Intertwined with residential and family privacy, these streets, shaped under the monopoly of their residents, initially bore a positive social meaning and were regarded as spiritual extensions of the interior. These areas, prominent in the organic fabric of Istanbul's Historical Peninsula, began to lose their meaning and function from the mid-19th century due to various ruptures. Over time, dead-end streets, viewed as“technical defects to be liquidated,”lost their original socio-spatial identities in Fatih, resulting in becoming open-ended, commercialized, squatted, or entirely vanished. Through the cases in Fatih, Istanbul, this study analyzes the transformation of dead-end streets, which initially enabled interaction through their threshold relationship with housing, across specific ruptures: Tanzimat modernization, Republican rational planning discipline, post-1950 mass internal migration waves, the UNESCO conservation process starting in 1985, the 1999 Marmara Earthquake, and deepening demographic shifts after 2015. Within this timeline, the evolution of Fatih's dead-end streets from their past positive connotations into spaces that are“close enough to touch yet so far apart”today is revealed. In the study, morphological analyses of archival documents containing written, visual, audio, and cartographical data alongside existing literature are supported by field observations and socio-spatial readings within the framework of the identified ruptures, adopting a multi-layered qualitative research method.
Benzer Tezler
- Dı edebıyata kurdî de folklor û roman lı dor texeyyulên berê rêçên îroyîn
Kürt edebi̇yatinda folklor ve roman geçmi̇şi̇n tahayyülleri̇ etrafinda bugünün i̇zleri̇
RAMAZAN ÇEÇEN
Yüksek Lisans
Kürtçe
2013
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiKürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ABDURRAHMAN ADAK
- Çıkmaz sokaklarda sosyal etkileşimin mekansal ve toplumsal nitelikleri bağlamında değerlendirilmesi: Aziz Mahmut Hüdai mahallesi örneği
Evaluation of social interaction within the context of spatial and social qualifications: The case of Aziz Mahmut Hüdai neighborhood
İLKİM GİZEM GÖZÜM
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiKentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DİLEK YILDIZ
- Kamusal mekan olarak sokağın kullanımının geliştirilmesinde mekansal kalite kriterlerinin önemi: Beşiktaş Ihlamurdere Caddesi örneği
The importance of spatial quality criterias on the improving of street as a public space: The case of Besiktas Ihlamurdere Street
GİZEM ÖZBABA
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. REYHAN GENLİ YİĞİTER
- Kent sokaklarının mekân incelemesi: Çıkmaz Sokak örneği
The spatial examination of urban streets: The case of Dead - end Streets
BETÜL KIZILTEPE
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Sosyolojiİstanbul Üniversitesiİstanbul Araştırmaları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ŞEVKET KAMİL AKAR
