Metnin kıyısında yorum: Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın Metâlib ve Mezâhib çevirisinde dipnotlar
Interpretation at the margins: Footnotes in Elmalili Muhammed Hamdi Yazir's translation of Metalib ve Mezahib
- Tez No: 1015066
- Danışmanlar: PROF. DR. AYŞE BANU KARADAĞ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Batı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Diller ve Kültürlerarası Çeviribilim Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın, Paul Janet ve Gabriel Séailles'ın Histoire de la Philosophie: Les Problèmes et les Écoles (1887/1899) başlıklı eserini 1922 yılında Tahlîl-i Târîh-i Felsefe: Metâlib ve Mezâhib adıyla Osmanlı Türkçesine çevirirken eklediği dipnotları, Hans J. Vermeer'in Skopos Kuramı çerçevesinde incelemektedir. Elmalılı, erek kültürde Batı felsefesi alanında önemli bir bilgi boşluğu bulunduğunu fark ederek bu açığı gidermek amacıyla söz konusu çeviriyi üstlenmiştir. Çevirmen, izlediği stratejiyi dibacede“eriterek silahlanma”kavramıyla bizzat tanımlamıştır.“Eriterek silahlanma”, Batı'nın felsefi birikiminin İslâm düşüncesinin entelektüel mirası aracılığıyla eritilerek erek kültürün düşünsel sermayesinin bir parçası hâline getirilmesi amacına işaret etmektedir. Bu strateji, üç yüzü aşkın dipnot aracılığıyla hayata geçirilmektedir. Tez, bu dipnotların tek bir işleve indirgenemeyeceğini savunmakta ve dört kategorili bir taksonomi önermektedir:“Red”,“Kabul”,“Şerh”ve“Muhavere”. Red kategorisi, Elmalılı'nın Batılı görüşlere eleştirel bir yaklaşımla itiraz ettiği dipnotları kapsamaktadır. Kabul kategorisi, Batılı felsefi pozisyonların İslâm düşüncesiyle örtüştüğünün açıklandığı dipnotları içermektedir. Şerh kategorisi, kaynak metni erek okur için açımlayarak kavramsal belirsizlikleri giderdiği dipnotlardan oluşmaktadır. Muhavere kategorisi ise Elmalılı'nın filozoflarla entelektüel diyaloga girdiği dipnotları kapsamaktadır. Bu tez aynı zamanda Elmalılı'nın çevirmen kimliğinin çeviribilim perspektifinden henüz yeterince incelenmemiş olduğuna dikkat çekmektedir. Metâlib ve Mezâhib, Elmalılı'nın bilinen tek yayımlanmış çevirisidir; ancak basılmamış altı çevirisinin daha bulunduğu bilinmektedir. Bu bağlamda tez, Elmalılı'yı yalnızca bir tefsir âlimi olarak değil, çeviri yoluyla düşünsel müdahalede bulunan çok katmanlı uzman bir çevirmen olarak görünür kılmayı ve Osmanlı-Türk çeviri tarihine bu perspektiften katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the footnotes added by Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır while translating Paul Janet and Gabriel Séailles' Histoire de la Philosophie: Les Problèmes et les Écoles (1887/1899) into Ottoman Turkish in 1922 under the title Tahlîl-i Târîh-i Felsefe: Metâlib ve Mezâhib, within the framework of Hans J. Vermeer's Skopos Theory. Recognizing a significant gap in the target culture's knowledge of Western philosophy, Elmalılı undertook this translation with the aim of addressing it. The translator himself defined his strategy in the preface as“eriterek silahlanma”— arming through assimilation, which refers to the aim of incorporating the accumulated philosophical heritage of the West into the intellectual capital of the target culture by melting it through the conceptual framework of Islamic thought. This strategy is carried out through more than three hundred footnotes. The thesis argues that these footnotes cannot be reduced to a single function and proposes a four- category taxonomy:“Red”(Rejection),“Kabul”(Acceptance),“Şerh”(Explication), and“Muhavere”(Dialogue). Red encompasses footnotes in which Elmalılı contests Western views with a critical approach. Kabul includes footnotes in which he explains that certain Western philosophical positions align with Islamic thought. Şerh consists of footnotes in which he elucidates the source text for the target reader and resolves conceptual ambiguities. Muhavere encompasses footnotes in which Elmalılı enters into intellectual dialogue with the philosophers. This thesis also draws attention to the fact that Elmalılı's identity as a translator has not yet been sufficiently examined from a translation studies perspective. Metâlib ve Mezâhib is his only known published translation; however, six further unpublished translations are known to exist. In this regard, the thesis aims to render Elmalılı visible not merely as a Quranic exegete but as a multilayered expert translator who intervenes intellectually through translation, and to contribute to Ottoman-Turkish translation history from this perspective.
Benzer Tezler
- Contribution a la recherche d'un cadre juridique pour un droit international de laconcurrence plus efficace
Daha etkin bir uluslararası rekabet için hukuki çerçeve arayışı
ALİ CENK KESKİN
Doktora
Fransızca
2009
HukukGalatasaray ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
PROF. DR. JEAN MARC SOREL
PROF. DR. HALİL ERCÜMENT ERDEM
- Modern yönelişlerin tefsir üzerindeki etkileri -Oryantalizm Kur'âniyyûn ve tarihsellik üzerine bir çalışma-
The effects of modern trende on tafsir -A study on orientalism,the Qur'an and historiography-
SEMA NUR TAŞCI
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ
- Şeyyad Hamza Mi`rac-name
Başlık çevirisi yok
GÜLTEN FEŞEL GÜZELIŞIK
Yüksek Lisans
Türkçe
1996
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiEski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
PROF. DR. METİN AKAR
- Halid Bin Velid ve Gazavat-ı Halid Bin Velid adlı yazmanın çeviri ve değerlendirmesi
Translation and evaluation of Halid Bin Walid and Gazavat-i Khalid Bin Walid
NEVİN TURAN DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
TarihNevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. TEKİN TUNCER
- 80 sonrası Türkiye'de sanat ortamı bağlamında resim sanatı
Painting within the framework of art environment in Turkey after 80's
ALİ İBRAHİM ÖCAL