Molla İlyâs el-Gürânî'nın 'İsâm 'ale'l-Câmî üzerine yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (merfuata kadar)
Critical edition and analysis Of Molla İlyâs al-Gürânî's commentary on 'İsâm 'ala'l-Câmî (up to the marû' texts)
- Tez No: 1016447
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MAHMUT TEKİN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Şırnak Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İbnü'l-Hâcib'in nahiv ilmine dair kaleme aldığı el-Kâfiye, İslâm ilim geleneğinde büyük bir etki uyandırmış ve zamanla geniş bir şerh ve hâşiye literatürünün oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu geleneğin en önemli halkalarından biri, Molla Câmî'nin el-Fevâʾidü'z-ziyâʾiyye adıyla bilinen şerhidir. Molla Câmî'nin bu eseri medrese müfredatında uzun süre okutulmuş ve üzerine pek çok hâşiye yazılmıştır. Bu çalışmalar arasında İsâmüddîn el-İsferâyînî'nin ʿİṣâm ʿale'l-Câmî adındaki kaleme aldığı hâşiye, metnin dilsel yönlerini derinlemesine ele alması bakımından dikkat çekmektedir. Bu ilmî silsilenin son halkalarından birini ise Molla İlyas Gürânî oluşturmaktadır. Gürânî, İsferâyînî'nin hâşiyesi üzerine kaleme aldığı çalışmasıyla yalnızca önceki metni açıklamakla kalmamış, aynı zamanda onu farklı açılardan değerlendiren kapsamlı bir yorum ortaya koymuştur. Onun hâşiyesi, klasik hâşiye geleneğinin tipik özelliklerini taşımakla birlikte, müellifin özgün katkılarını da barındırmaktadır. Gürânî özellikle kapalı veya tartışmalı görülen ifadeleri ayrıntılı biçimde tahlil etmekte, nahiv meselelerini açıklarken sarf, belâgat ve mantık gibi farklı disiplinlerden yararlanmaktadır. Gürânî'nin dikkat çeken yönlerinden biri de metinler arası ilişkiyi güçlü biçimde kurabilmesidir. O, İsferâyînî'nin açıklamalarını aktarırken kimi zaman onları destekleyen yeni deliller sunmakta, kimi zaman da farklı görüşleri zikrederek eleştirel değerlendirmelerde bulunmaktadır. Bu durum, Gürânî'nin yalnızca bir nakilci olmadığını, aksine metni yeniden yorumlayan ve ilmî tartışmaya katkı sunan bir âlim olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Molla İlyas Gürânî'nin hâşiyesi, İbnü'l-Hâcib ile başlayan ve Molla Câmî ile İsferâyînî üzerinden devam eden şerh geleneğinin önemli bir halkasını teşkil etmektedir. Onun çalışması, hem klasik nahiv ix literatürünün anlaşılmasına katkı sağlamakta hem de Gürânî'nin ilmî birikimini ve yorum gücünü ortaya koyan değerli bir eser niteliği taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
Al-Kāfiya, written by Ibn al-Ḥājib (d. 646/1249) on Arabic grammar, exerted a profound influence within the Islamic scholarly tradition and eventually gave rise to an extensive literature of commentaries and marginal glosses. One of the most prominent links in this tradition is Mullā Jāmī's (d. 898/1492) commentary known as al-Fawāʾid al-Ḍiyāʾiyya. This work was taught for a long time in the madrasa curriculum and attracted numerous marginal glosses. Among these, the gloss written by ʿIṣām al-Dīn al-Isfarāyīnī stands out for its detailed treatment of the linguistic dimensions of the text. One of the later representatives of this scholarly chain is Mullā Ilyās al-Gūrānī (d. 1138/1725). In his gloss on al-Isfarāyīnī's work, al-Gūrānī not only explains the earlier text but also presents a comprehensive interpretation that evaluates it from various perspectives. While his gloss reflects the typical characteristics of the classical ḥāshiya tradition, it also contains the author's original contributions. In particular, al-Gūrānī offers detailed analyses of obscure or controversial passages and, while discussing grammatical issues, makes use of insights drawn from different disciplines such as morphology, rhetoric, and logic. One of the notable features of al-Gūrānī's approach is his strong engagement with intertextual relationships. While transmitting al-Isfarāyīnī's explanations, he sometimes reinforces them with additional arguments and, at other times, cites alternative opinions and offers critical evaluations. This demonstrates that alGūrānī was not merely a transmitter of earlier views; rather, he was a scholar who reinterpreted the text and contributed to the ongoing scholarly discussion. Accordingly, the gloss of Mullā Ilyās al-Gūrānī constitutes an important link in the commentary tradition that began with Ibn al-Ḥājib and continued through Mullā Jāmī and al-Isfarāyīnī. His work not only contributes to a better understanding of xi the classical Arabic grammatical tradition but also reflects al-Gūrānī's scholarly depth and interpretive insight.
Benzer Tezler
- Molla İlyâs Gürâni'nin Şerhu 'Avâmili'l-Cürcânî adlı eseri (inceleme ve tahkik)
Molla İlyâs Gürâni's work called Sharḥ Al-ʿAwāmil Al-Jurjānī (analysis and critical edition)
MEHMET ŞAH BEKLEYİCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinBatman ÜniversitesiArap Dili ve Belagatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CÜNEYT MARAL
- حاشية ملا إلياس الكوراني الكردي على شرح الرسالة الوضعية لعلي القوشجيدراسة وتحقيقا
Hâşiyetu Mollâ İlyâs el-Gôrânî el-Kurdî alâ Şerhi Ali el-Kuşçî alâ risâleti'l-vad'iyye li Adududdîn el-Îcî Tahkîkan ve Dirâseten
OBİED ALDEBS
Yüksek Lisans
Arapça
2024
DilbilimBingöl ÜniversitesiArap Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EYÜP SEVİNÇ
- Ahmed bin Bâlî – Mecma‛ü'l-Mücerrebât (Giriş-inceleme [ses bilgisi]-metin-dizin [1-115. varaklar arası]-sözlük)Birinci cilt
Ahmed bi̇n Bâlî – Mecma‛ü'l-Mücerrebât (Introduction-analysis-[phoneti̇c]-text-grammatical index [between 1st-115th leaves]-dictionary)
NUŞİN SUNAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Türk Dili ve EdebiyatıAbant İzzet Baysal ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞABAN DOĞAN
- Osmanlı medreselerinde kelam öğretimi (İznik, Bursa, Edirne, İstanbul)
In the Ottoman madrasas teaching theology (Iznik, Bursa, Edirne, Istanbul)
OSMAN DEMİRCİ
- Ahmed-i Hânî'nin hayatı eserleri ve tasavvufî düşüncesi
Ahmad Khani: His life, works, and the concept of sufism
FAZIL YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FERZENDE İDİZ