Vakfiyeler ve arşiv belgeleri ışığında İstanbul'un tarihi yarımadası'nda inşa edilen hamamlar
Turkish baths in the historical peninsula of Istanbul in the light of waqf and archive documents
- Tez No: 1016920
- Danışmanlar: DOÇ. DR. GÜLBERK BİLECİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk İslam Sanatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, arşiv belgeleri ışığında İstanbul'un Tarihi Yarımadası'nda Osmanlı döneminde inşa edilen hamamları ele almaktadır. Osmanlılar, İslam dininin temizliğe gösterdiği hassasiyet dolayısıyla hamam mimarisine büyük önem vermiştir. Hamamlar, İstanbul'daki imar faaliyetlerinde cami ile birlikte inşa edilen öncelikli kamusal yapılardan olmuştur. Tarihi Yarımada'da hamam inşa faaliyetleri 15. yüzyılın ikinci yarısından 18. yüzyıla sürmüştür. Bu süreç içerisinde sultanlar, devlet adamları, ağalar ve diğer kişiler tarafından çok sayıda hamam inşa edilmiştir. Bu yapıların toplumsal yaşamda üstlendikleri hijyen işlevinin yanı sıra kentin sosyo-ekonomik yapısına da önemli katkıları bulunmuşlardır. Ayrıca Tarihi Yarımada genelinde çok sayıda olmasıyla hamamlar kentin mimari dokusunda da önemli bir yer tutmuştur. Çalışmanın birincil kaynağını Osmanlı arşivi belgeleri teşkil etmektedir. Bu doğrultuda çalışmanın yöntemsel temelini nitel araştırma yöntemi oluşturur. Çalışma kapsamında Tarihi Yarımada'da Osmanlı dönemi boyunca toplam 116 hamamın inşa edildiği tespit edilmiştir. Bu yapılardan 70'inin geçirdiği doğal afetler ve yol genişletme çalışmaları gibi sebeplerden dolayı günümüze ulaşamadığı, 46 hamamın ise günümüzde varlığı sürdürdüğü belirlenmiştir. Bu hamamların mimari açıdan tek ve çifte olmak üzere inşa edildiği, erkekler ve kadınlar tarafından kullanım biçimlerine göre çifte, kuşluk ve yekta hamamlar olarak sınıflandırıldığı anlaşılmıştır. Söz konusu yapılar mekânsal kurgu bakımından camekân, ılıklık, sıcaklık, külhan ve su deposu mahallerden oluşmaktadır. Mevcut hamamlarda taş, alçı, çini, kalem işi süslemeler görülmüştür. Çalışmada ayrıca arşiv belgelerinden elde edilen veriler doğrultusunda hamamların kentin palanındaki dağılımı, işletilme usulleri, vakıflara sağladığı gelirler, muhasebe bilançosu, çalışan sayısı, farklı kullanım alanları, tahsis edilen su miktarına dair kapsamlı bir değerlendirme sunmuştur.
Özet (Çeviri)
This study examines the public bathhouses (hammams) constructed in the Historic Peninsula of Istanbul during the Ottoman period in light of archival documents. The Ottomans attached great importance to bathhouse architecture due to the significance placed by Islamic religon on cleanliness. Bathhouses were among the public structures given priority and were constructed alongside mosques as part of construction activities carried out in Istanbul. The construction of bathhouses in the Historic Peninsula continued from the second half of the 15th century to the 18th century. During this period, a large number of bathhouses were built by sultans, statesmen, aghas, and others. In addition to serving an important hygienic function in social life, these buildinges made significant contributions to the city's socio-economic structure. Owing to their large numbers throughout the Historic Peninsula, bathhouses also occupied an important place in the city's architectural landscape. The primary source for this study consists of Ottoman archival documents . Accordingly, the methodological foundation of this study is based on the qualitative research method. Within the scope of the study, it was determined that a total of 116 bathhouses were constructed in the Historic Peninsula during the Ottoman period. It was determined that 70 of these structures have not survived to the present day due to natural disasters and road-widening projects, while 46 bathhouses still exist today. It has been determined that these bathhouses were constructed in single and double configurations, and that they were classified according to their mode of use by men and women as double baths, kuşluk baths and yekta baths. In terms of spatial organization, these structures consisted of the entrance hall (camekân), warm room (ılıklık), hot room (sıcaklık), furnace (külhan), and water reservoir. In existing bathhouses, decorations made of stone, plaster, tiles, and painted designs have been observed. The study also provides a comprehensive evaluation, based on data obtained from archival documents, of the distribution of bathhouses within the city's plan, their methods of operation, the revenues they generated for endowments (waqfs), their financial statements, the number of employees, their various uses, and the amount of water allocated to them.
Benzer Tezler
- Osmanlı yenileşme hareketleri içerisinde Selimiye Kışlası ve yerleşim alanı
Selimiye Military Barracks and Selimiye settlement district in Ottoman modernisation project
M. GÖZDE RAMAZANOĞLU
Doktora
Türkçe
2003
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NURAN KARA PİLEHVARİAN
- Pertevniyal Valide Sultan'ın baniliği
The architectural founding of Pertevniyal Valide Sultan
HANDAN YERLİ
Doktora
Türkçe
2022
MimarlıkGazi ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ZEKİ İBRAHİMGİL
- Haydar Çavuş'un hayatı ve vakfiyelerinin değerlendirilmesi
Haydar Çavuş, his life and an evaluation of his vakfiyes
HİLAL KAYA ŞİMŞEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Tarihİstanbul Sabahattin Zaim ÜniversitesiTarih ve Medeniyet Araştırmaları Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. MEHMET MEHDİ İLHAN
- II. Bayezid'in kızlarının vakıfları ve vakıf eserleri
Foundations and endowment works of bayezid II's daughters
ZEYNEB BAYSAL
Doktora
Türkçe
2025
Güzel SanatlarNecmettin Erbakan Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA YILDIRIM
- Vezir Deli Hüsrev Paşa: Hayatı, icraatı ve eserleri (D.1494?/Ö.1544)
Minister Deli Husrev Pasha: his life, activities and works (B.1494?/D.1544)
ÖMER ABDULAZİZOĞLU
Doktora
Türkçe
2025
TarihKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ZAHİT YILDIRIM