Semantic influential similarity: A systematic approach to semantics of influence and its application to moral foundations of the European Union artificial intelligence act
Semantik etkilenimsel benzerlik: Semantik etkilenime sistematik bir yaklaşım ve onun Avrupa Birliği yapay zeka yasasının ahlaki temellerine uygulanması
- Tez No: 1017844
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET NAFİZ AYDIN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Felsefe, Yönetim Bilişim Sistemleri, Law, Philosophy, Management Information Systems
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Kadir Has Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Yönetim Bilişim Sistemleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay Zeka (YZ) sistemlerini düzenleme yönünde önemli bir adım olarak görülmesine ve temel haklara yaptığı vurguya rağmen, Avrupa Birliği Yapay Zeka (AB YZ) Yasası etik bakımdan önemli eleştirilere de konu olmaktadır. Bu tez, erdem etiği, deontolojik etik ve sonuçsalcılık olmak üzere üç temel normatif etik kuramının AB YZ Yasası üzerindeki etkisini açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Kuramlar ile Yasa arasındaki temel ilişkiyi incelemek amacıyla, felsefi ve kronolojik analizle doğrulanan“etkilenimsellik”kavramı ortaya konulmuştur. Tez üç fazdan meydana gelmiştir: 1) Etik kuramlarının bilişim derneklerinin etik kodlarına etkisini araştırmak için mevcut Semantik Metin Benzerliği (SMB) yöntemlerinin uygulaması, 2) Transformer tabanlı SMB yöntemlerinin normatif etik kuramları ve AB YZ Yasası'na uygulanması ve 3) normatif etik kuramlarının AB YZ Yasası'na etkisini araştırmak için yeni ve metodolojik bir SMB yaklaşımının geliştirilmesi. Klasik ve derin öğrenme tabanlı SMB yöntemlerinin etki değerlendirme konusundaki sınırlarının belirlenmesinin ardından, bu çalışma etkilenimin temsili bir ölçüsü olarak Semantik Etkilenimsel Benzerlik (SEB) diye adlandırılmış sistematik bir yaklaşım önermektedir. SMB ve SEB arasında, SMB'nin bir uzantısı olan ve SEB'nin kuramsal temelini teşkil eden, daha genel bir kavram, Semantik Koşullu Benzerlik (SKB) tanıtılmıştır. Bir yanda SKB kuramlar (etkileyenler) ve Yasa (etkilenen) arasındaki semantik hizalanmayı sayısal değerlere dönüştürürken, SEB bu değerlerin etkilenim büyüklüklerine karşılık geldiğini gerekçelendirmektedir. SEB çerçevesini geçerlemek için iki kademeli bir deney yapılmıştır. Hem normatif yapıyı hem de operasyonel düzenlemeyi değerlendirebilmek için AB YZ Yasası'nın başlangıç ilkeleri ve yasa hükümleri ayrı ayrı çözümlenmiştir. Elde edilen SEB değerleri, Yasa'yı en fazla sonuçsalcılığın etkilediğini göstermektedir. Öte yandan, görece yaklaşık değerlerin varlığı üç kuramın da etkiye anlamlı katkıda bulunduğuna, ancak sonuçsalcılığın katkısının diğerlerinden daha yüksek olduğuna işaret etmektedir.
Özet (Çeviri)
Despite being regarded as a significant step toward regulating Artificial Intelligence (AI) systems and emphasizing fundamental rights, the European Union Artificial Intelligence (EU AI) Act has also been subject to considerable moral criticism. This dissertation aims to clarify the influence of three major normative ethical theories—virtue ethics, deontological ethics, and consequentialism—on the EU AI Act. To examine the relationship between these theories and the Act, influence is conceptualized as a communication process, supported by philosophical and chronological analysis. The dissertation consists of three phases: 1) Application of available Semantic Textual Similarity (STS) methods to investigate the impact of theories of ethics on the codes of conduct of computing societies, 2) application of Transformer-based STS methods to the normative theories of ethics on the EU AI Act, and 3) development of a new methodological STS approach to investigate the influence of the normative theories on the EU AI Act. Following the identification of limitations of classical and deep-learning-based STS methods in assessing influence, this study proposes a systematic approach, termed Semantic Influential Similarity (SIS), as a proxy measure of influence. Between STS and SIS, the more general concept of Semantic Conditional Similarity (SCS) is introduced as an extension of STS and as the theoretical foundation of SIS. While SCS quantifies the degree of semantic alignment between the theories (influencers) and the Act (influencee), SIS justifies that these values correspond to magnitudes of influence. To validate the SIS framework, a two-stage experiment was conducted. To evaluate both normative framing and operational regulation, the preamble and statutory provisions of the EU AI Act are analyzed separately. The resulting SIS scores indicate that consequentialism exerts the strongest influence on the Act. However, the relatively close magnitudes of scores suggest that all three theories contribute meaningfully, with consequentialism emerging as the dominant influencer.
Benzer Tezler
- Delâilü'l-i'Câz bağlamında Lafzî Müteşâbih Ayetlerdeki Belâğî analizler (teori ve uygulama)
Rhetorical analyses of ambiguous (Mutashabih) verses: Theory and practice in the context of Dalā'il Al-i'jāz
ÖMER ALALİ
Doktora
Türkçe
2025
Doğu Dilleri ve EdebiyatıAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAKUP CİVELEK
- Anadolu Selçukluları`nın anıtsal mimarisi üzerine kozmoloji temelli bir anlam araştırması
Başlık çevirisi yok
ALİ UZAY PEKER
- Modernizm ve postmodernizmin sentaktik/semantik yapısının karşılaştırmalı çözümlemesi
Comparative analysis of modern and postmodern architecture in terms of syntactic and semantic structures
MEHMET İNCEOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
MorfolojiKaradeniz Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞENGÜL ÖYMEN GÜR
- Okul öncesi dönem çocuklarına yönelik hazırlanan masal kitaplarındaki görsellerin semantik açıdan analizi
Semantic analysis of the illustrations used in story books prepared for pre-school children
GÖKÇE ARİFOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Güzel SanatlarOndokuz Mayıs ÜniversitesiGüzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. TARIK YAZAR
- Lisânu'l-'Arab'dan (8.yy./14.yy.) günümüze Arapça kelimelerde anlam değişikliği
Semantic changes in Arabic words starting from lisânu'l-'Arab (8th c./14th c.) until today
İLKNUR KÜÇÜK
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
DinAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL DEMİR