Geri Dön

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı ergenlerde duyusal işlemleme ve interoseptif farkındalık özelliklerinin yürütücü işlevlerle ilişkisi

The relationship between sensory processing and interoceptive awareness characteristics and executive functions in adolescents diagnosed with attention-deficit/hyperactivity disorder

PDF İndir

  1. Tez No: 1018208
  2. Yazar: AYSU KAÇAR
  3. Danışmanlar: DOÇ. DR. İPEK SÜZER GAMLI
  4. Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
  5. Konular: Psikiyatri, Psychiatry
  6. Anahtar Kelimeler: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, Ergen, İnteroseptif Farkındalık, Duyusal İşlemleme, Yürütücü İşlevler, Ergen psikiyatrisi, Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, Interoceptive Awareness, Sensory Processing, Executive Functions, Adolescent, Adolescent psychiatry
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
  10. Enstitü: İstanbul Erenköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi
  11. Ana Bilim Dalı: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Amaç: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle karakterize, çocukluk çağında başlayan ve sıklıkla ergenliğe uzanan nörogelişimsel bir bozukluktur. Bozukluğun klinik görünümüne yürütücü işlevlerde belirgin güçlükler eşlik etmektedir. Yürütücü işlevlerdeki güçlükler, DEHB'yi yalnızca dikkat ve dürtü kontrolüyle sınırlı bir tablo olmaktan çıkararak; bozukluğun davranış, bilişsel süreçler ve duygu düzenlemesini kapsayan daha geniş bir öz-düzenleme çerçevesinde ele alınmasını gerektirmektedir. Bu öz-düzenleme çerçevesi içinde, bireyin hem dış çevreden hem de kendi bedeninden gelen sinyalleri işleme biçimi önem kazanmaktadır. Duyusal işlemleme, merkezi sinir sisteminin (MSS) duyusal reseptörler aracılığıyla aldığı uyaranları organize ederek yorumlaması ve bu yoruma dayalı uygun davranışsal tepkiler üretmesi sürecidir; bu süreç, iki veya daha fazla MSS işlevinin etkileşimini ve koordinasyonunu kapsamaktadır. İnterosepsiyon, bedenin iç ortamından kaynaklanan sinyallerin merkezi sinir sistemi tarafından algılanması, yorumlanması ve bütünleştirilmesi süreci olarak tanımlanmaktadır; interoseptif farkındalık ise bu içsel sinyallerin ne ölçüde fark edildiğini ve bilince taşındığını ifade eder. DEHB'li bireylerde duyusal işlemlemede, dış uyaranların işlenmesine ilişkin farklılıklar bildirilmiş; ancak bu bulgular büyük ölçüde çocukluk dönemi örneklemleriyle sınırlı kalmıştır. İçsel bedensel sinyallerin algılanmasını ilgilendiren interoseptif farkındalık ise görece yeni bir araştırma alanı olarak henüz yeterince incelenmemiştir. Gerek dış çevreden gerek bedenin içinden gelen sinyallerin algılanıp uygun davranışa dönüştürülmesi; dikkatin yönlendirilmesini, uygunsuz tepkilerin ketlenmesini ve davranışın düzenlenmesini gerektirir. Bu yönüyle duyusal işlemleme ve interoseptif farkındalığın yürütücü işlevlerle ilişkili olması beklenir. Bu süreçler ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkinin özellikle DEHB tanılı ergenlerde doğrudan incelendiği çalışma sayısının azlığı ise alanda önemli bir araştırma boşluğu oluşturmaktadır. Araştırmamızda, 12-18 yaş aralığındaki DEHB tanısı almış ergenlerin duyusal işlemleme ve interoseptif farkındalık özelliklerini sağlıklı kontrol grubu ile karşılaştırmak; bu özelliklerin her iki grupta da yürütücü işlevlerle ilişkisini incelemek ve söz konusu ilişkilerin gruplar arasında anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini ortaya koymak amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmaya, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Erenköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları polikliniğine başvuran ve DSM-5 tanı kriterlerine göre DEHB tanısı almış 88 ergen ile sağlıklı gelişim gösteren 88 kontrol grubu ergen dahil edilmiştir. DEHB dışında herhangi bir ek psikiyatrik tanı alanlar çalışmaya dahil edilmemiştir. Tanısal değerlendirme ve psikiyatrik komorbiditelerin belirlenmesi amacıyla katılımcılara“Okul Çağı Çocukları İçin Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi – Şimdi ve Yaşam Boyu Şekli Türkçe Uyarlaması (ÇDŞG-ŞY-T)”uygulanmış, ardından sosyodemografik veri formu klinisyen tarafından doldurulmuştur. Ebeveynlerden“Conners Anababa Değerlendirme Ölçeği”,“Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları İçin DSM-IV'e Dayalı Tarama ve Derecelendirme Ölçeği”ve ''Yönetici İşlev Davranış Derecelendirme Ölçeği (Behavior Rating Inventory of Executive Function- BRIEF) Ebeveyn Formu doldurmaları istenmiştir. Ergen katılımcılardan ise“Adölesan/Yetişkin Duyu Profili (AYDP)”,“Gençlerde Çok Boyutlu İnteroseptif Farkındalık Değerlendirmesi (ÇBİF-G)”ve "Duygu Düzenlemede Güçlükler Ölçeği (DERS)''ni yanıtlamaları istenmiştir. Son olarak, katılımcılara Stroop Testi TBAG Formu ve Go/No-Go – Afektif Go/No-Go testi uygulanmıştır. Bulgular: Çalışmaya DEHB tanısı almış 88 ve sağlıklı kontrol grubundan 88 olmak üzere toplam 176 ergen dahil edilmiştir. İki grup yaş ve cinsiyet bakımından eşleştirilmiştir. DEHB grubunun AYDP ölçeğinde duyusal kaçınma dışındaki tüm duyusal işlemleme alt ölçeklerinde kontrol grubundan anlamlı düzeyde yüksek, ÇBİFG ölçeğinin fark etme, dikkat düzenleme, duygusal farkındalık, kendini düzenleme ve güvenme alt boyutlarında ise anlamlı düzeyde düşük skorlar aldığı belirlenmiştir. DEHB grubu DERS ve BRIEF ölçeklerinde kontrol grubundan anlamlı düzeyde yüksek skorlar almış, performans tabanlı ölçümlerde ise Stroop Testi TBAG formunda daha uzun tamamlama süreleri ve Go/No-Go görevlerinde daha düşük doğru yanıt oranları sergilemiştir. Tüm katılımcılar birlikte değerlendirildiğinde duyusal işlemleme ve interoseptif farkındalık alt ölçeklerinin yürütücü işlev belirteçleriyle xiv anlamlı ilişkiler gösterdiği, ancak gruplar ayrı ayrı incelendiğinde bu ilişkilerin büyük ölçüde zayıfladığı saptanmıştır. Gruplar arası karşılaştırmada, duyusal arayış ile yürütücü işlev güçlükleri arasındaki pozitif yönlü ilişkinin yalnızca DEHB grubuna özgü olduğu, interoseptif kendini düzenleme ile duygusal bağlamda tepki ketleme başarısı arasındaki ilişkinin ise kontrol grubunda korunurken DEHB grubunda kaybolduğu belirlenmiştir. Çoklu regresyon analizlerinde, yaş, cinsiyet ve duygu düzenleme güçlüğü kontrol edildiğinde dahi bu farklılaşmaların geçerliliğini koruduğu saptanmıştır. Sonuç: Çalışmamızdan elde edilen sonuçlar, DEHB tanılı ergenlerin sağlıklı kontrol grubuna kıyasla duyusal işlemleme farklılıkları, düşük interoseptif farkındalık düzeyleri, daha fazla duygu düzenleme güçlükleri ve düşük yürütücü işlev becerileri sergilediğini göstermektedir. Duyusal arayış ile yürütücü işlev performansı arasındaki ilişkinin yalnızca DEHB grubuna özgü olması, duyusal arayışın bu grupta yürütücü işlevler üzerinde ayrıştırıcı bir faktör olabileceğine işaret etmektedir. Öte yandan, interoseptif kendini düzenleme ile duygusal bağlamda tepki ketleme başarısı arasındaki ilişkinin yalnızca kontrol grubunda gözlenmesi, interoseptif süreçlerin yürütücü işlevleri destekleyici bir koruyucu mekanizma olarak işlev gördüğünü, ancak bu mekanizmanın DEHB grubunda işlevsel olarak bozulmuş olabileceğini düşündürmektedir. Bu bulgular, DEHB tanılı olguların değerlendirmesinde duyusal işlemleme özelliklerinin sistematik olarak taranmasının ve tedavi planlamasında duyusal temelli müdahaleler ile interoseptif sinyallerin davranışsal kontrole aktarılmasını hedefleyen çok bileşenli müdahale yaklaşımlarının yürütücü işlev desteğine katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Özet (Çeviri)

Aim: Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) is a neurodevelopmental disorder characterized by symptoms of inattention, hyperactivity, and impulsivity; it begins in childhood and often persists into adolescence. The clinical presentation of the disorder is accompanied by significant difficulties in executive functions. These difficulties in executive functions move ADHD beyond a condition limited solely to attention and impulse control, necessitating that the disorder be addressed within a broader framework of self-regulation that encompasses behavior, cognition, and emotional regulation. Within this self-regulation framework, the manner in which an individual processes signals arising from both the external environment and the body itself becomes critical. Sensory processing refers to the process through which the central nervous system (CNS) organizes and interprets stimuli received via sensory receptors and generates appropriate behavioral responses on the basis of this interpretation; it entails the interaction and coordination of two or more CNS functions. Interoception, is defined as the process through which the central nervous system detects, interprets, and integrates signals originating from the body's internal milieu, whereas interoceptive awareness denotes the extent to which these internal signals are perceived and brought into conscious awareness.In individuals with ADHD, differences in sensory processing—particularly in the processing of external stimuli—have been reported; however, these findings have been derived largely from childhood samples. Interoceptive awareness, which pertains to the perception of internal bodily signals, remains a comparatively recent area of inquiry that has yet to be adequately investigated. The detection of signals from both the external environment and the body's interior, together with their translation into appropriate behavior, requires the direction of attention, the inhibition of inappropriate responses, and the regulation of behavior. In this respect, sensory processing and interoceptive awareness would be expected to relate to executive functions. However, the paucity of studies directly examining the relationship between these processes and executive functions, particularly in adolescents diagnosed with ADHD, constitutes a significant gap in the literature. In our study, we aimed to compare the sensory processing and interoceptive awareness characteristics of adolescents aged 12–18 diagnosed with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD) with those of a healthy control group; to examine the relationship between these characteristics and executive functions in both groups, and to determine whether these relationships show a significant difference between the groups. Materials and Methods: The study included 88 adolescents diagnosed with ADHD according to DSM-5 diagnostic criteria who presented to the Child and Adolescent Psychiatry Clinic of the Health Sciences University Erenkoy Mental and Neurological Diseases Hospital, as well as 88 adolescents in the control group who were developmentally healthy. Participants with any additional psychiatric diagnoses other than ADHD were excluded from the study. To conduct diagnostic evaluations and identify psychiatric comorbidities, participants were administered the“Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia for School-Age Children–Present and Lifetime Version”followed by a sociodemographic data form completed by the clinician. Parents were asked to complete the“Conners Parent Rating Scale,”the“DSM-IV-Based Screening and Rating Scale for Attention Deficit and Disruptive Behavior Disorders,”and the“The Behavior Rating Inventory of Executive Function (BRIEF)”. Adolescent participants were asked to complete the“Adolescent/Adult Sensory Profile (AASP),”the“Multidimensional Interoceptive Awareness Assessment for Youth (MAIA-Y),”and the“Difficulties in Emotion Regulation Scale (DERS).”Finally, participants were administered the Stroop Test TBAG Form and the Go/No-Go – Affective Go/No-Go test. Results: The study included a total of 176 adolescents, comprising 88 with a diagnosis of ADHD and 88 from the healthy control group. The two groups were found to be similar in terms of age and gender. It was determined that the ADHD group scored significantly higher than the control group on all sensory processing subscales of the ''AASP'' scale except for sensory avoidance, and scored significantly lower on the Noticing, Attention Regulation, Emotional Awareness,Self Regulation, and Trusting subscales of the MAIA-Y scale. The ADHD group scored significantly higher than the control group on the DERS and BRIEF scales; however, in performance-based measures, they exhibited longer completion times on the Stroop test and lower correct response rates on Go/No-Go tasks. When all participants were evaluated together, the sensory processing and interoceptive awareness subscales showed significant relationships with executive function indicators, however, when the groups were examined separately, these relationships were found to weaken significantly. In the between-group comparison, it was determined that the positive relationship between sensory seeking and executive function difficulties was specific to the ADHD group, while the relationship between interoceptive self-regulation and success in affective response inhibition was significant in the control group but not in the ADHD group. In multiple regression analyses, it was found that these differences remained significant even after controlling for age, gender, and emotion regulation difficulties. Conclusion: The results of our study indicate that adolescents diagnosed with ADHD display sensory processing difficulties, lower levels of interoceptive awareness, greater difficulties with emotion regulation, and significant executive function difficulties compared to a healthy control group. The fact that the relationship between sensory seeking and executive function difficulties is specific to the ADHD group suggests that sensory seeking may act as a distinguishing factor affecting executive functions in this group. On the other hand, the fact that the relationship between İnteroceptive Self-Regulation and success in response inhibition in an emotional context was observed only in the control group suggests that interoceptive processes function as a protective mechanism supporting executive functions, but that this mechanism may be functionally impaired in the ADHD group. These findings suggest that systematically screening for sensory processing characteristics in ADHD assessments and multimodal intervention approaches which aim to integrate sensorybased interventions with the transfer of interoceptive signals to behavioral control in treatment planning may contribute to executive function support.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    1011563

    Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocuk ve ergenlerde interosepsiyonun yeme davranışları ve kronotip ile ilişkisinin incelenmesi

    Investigation of the relationship between interoception, eating behaviors, and chronotype in children and adolescents with attention deficit hyperactivity disorder

    ZELİHA ÇETİN

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2026

    Psikiyatriİstanbul Medeniyet Üniversitesi

    Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ YAVUZ MERAL

  2. Tez No

    567245

    Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan ergenlerde duyu profilinin ve kişilik özelliklerinin araştırılması

    Investigation of sensory profile and personality traits in adolescents with attention deficit hyperactivity disorder

    GÖZDE ÖZDEN

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2019

    PsikiyatriMarmara Üniversitesi

    Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. AYŞE ARMAN

  3. Tez No

    869528

    Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan çocuk ve ergenlerde zihin kuramı becerilerilerinin ve duyusal işlemleme hassasiyet özelliklerinin irritabilite düzeyleri ve davranış profili ile ilişkisinin incelenmesi

    Investigation of the relationship between theory of mind skills, sensory processing sensitivity, irritability levels and behavior profile in children and adolescents with Attention Deficit Hyperactivity Disorder

    BURAK DEMİRCİ

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2024

    Psikiyatriİstanbul Medeniyet Üniversitesi

    Tıp Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. ALPEREN BIKMAZER

    PROF. DR. VAHDETTİN GÖRMEZ

  4. Tez No

    637297

    Hafif düzeyde otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuk ve ergenlerde sluggish cognitive tempo (yavaş bilişsel tempo) belirtileri: İlişkili bireysel ve ailesel özelliklerin belirlenmesi ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı çocuk ve ergenlerle karşılaştırılması

    Sluggish cognitive tempo symptoms in children and adolescents with mild autism: investigating associated individual and familial factors and comparing to children and adolescents with attention deficit hyperactivity disorder

    NAZAN EKİNCİ

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2020

    PsikiyatriSağlık Bilimleri Üniversitesi

    Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. ÖZALP EKİNCİ

  5. Tez No

    646088

    Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı erkek çocuklarda silik nörolojik belirtilerin yürütücü işlevler ve serum beyin kaynaklı nörotrofik faktör düzeyi ile ilişkisi

    Correlation between neurological soft signs, executive functions and brain derived neurotrophic factor in male children with attention deficit/hyperactivity disorder

    MUSTAFA TOLGA TUNAGÜR

    Tıpta Uzmanlık

    Türkçe

    Türkçe

    2020

    PsikiyatriAydın Adnan Menderes Üniversitesi

    Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. HATİCE AKSU

Geri Dön