Demokrat Parti dönemi din-siyaset ilişkisi -zihniyet analizi-
The relationship between religion and politics during the Democratic Party era - a mentality analysis -
- Tez No: 1019452
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSTAFA BUDAK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, Türk İnkılap Tarihi, History, History of Turkish Revolution
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Çalışmamız, Türk siyasi tarihinde din ve siyaset ilişkisinin en kritik kırılma noktalarından biri olan Demokrat Parti (DP) döneminin,“zihniyet analizi”perspektifiyle incelemesinden oluşmaktadır. Bu çalışma ile DP yönetici elitinin din- siyaset eksenindeki politikalarının ve laiklik anlayışının arkasında yatan zihniyeti ve devlet-toplum ilişkisindeki meşruiyet arayışını belirlemek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda tez hazırlanırken salt kronolojik bir tarih yazımının ötesine geçilmiş; arşiv belgeleri, TBMM Zabıt Cerideleri gibi birincil kaynaklar, siyaset sosyolojisinin teorik araçlarıyla harmanlanarak disiplinler arası bir yöntemle kullanılmıştır. Giriş bölümünde, araştırmanın kavramsal çerçevesi inşa edilerek; din, sivil ve siyasal din, laiklik ile sekülerleşme kavramları kuramsal açıdan ele alınmış ve yönetici elitlerin tutumlarını anlamlandırmak adına zihniyet yapısı içkin, tecrübe ve davranış zihniyeti olmak üzere üç boyutta kategorize edilmiştir. Birinci bölümde II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e uzanan süreçteki zihniyet dönüşümü incelenmiştir. Bu kapsamda Jön Türkler ve İttihat ve Terakki döneminde şekillenen pozitivist rasyonel yaklaşımlar ele alınmış; ardından 1923-1945 yılları arasında Cumhuriyet'in kurucu kadrosunun dini kamusal alandan dışlayarak“laik karakterli milliyetçilik”ve yukarıdan aşağıya dayatılan bir“siyasal din”kurgusu inşa etme süreci analiz edilmiştir. İkinci bölümde, II. Dünya Savaşı sonrasında çok partili hayata geçişle birlikte Demokrat Parti'nin doğuşu )1945-1950) ele alınmıştır. DP'nin muhalefet yıllarında“aşağıdan yukarıya”izlediği taban siyasetiyle halkın dini talepleriyle yüzleşerek kendi“tecrübe zihniyetini”nasıl olgunlaştırdığı ortaya konmuştur. Üçüncü bölümde, 14 Mayıs 1950'de iktidara gelen DP'nin bu tecrübeyi pragmatik bir“davranış zihniyetine”dönüştürdüğü 1950-1954 dönemi işlenmiştir. Arapça ezan yasağının kaldırılması ve okullara din derslerinin konulmasıyla katı laiklikten“ılımlı laiklik”ve“dini milliyetçilik”sentezine geçişin dinamikleri tahlil edilmiş; ancak Ticani eylemleri ve Ahmet Emin Yalman suikastı gibi krizlerde iktidarın devletin geleneksel korumacı reflekslerine nasıl geri döndüğü irdelenmiştir. Dördüncü bölümde ise 1954 seçimlerindeki mutlak zaferin ardından DP'nin giderek otoriterleşen siyaset anlayışı ve davranış zihniyetinin somutlaşması (1954- 1960) incelenmiştir. DP'nin yaşadığı siyasal meşruiyet krizini Vatan Cephesi aracılığıyla dini ve milli değerleri araçsallaştırarak aşmaya çalışması, Yüksek İslam Enstitüsü'nün açılması ve Nurculuk ile Büyük Doğu gibi hareketlerle kurulan girift ilişkiler analiz edilmiştir. Sonuç bölümünde, DP'nin özgürlükçü vaatlerle yola çıkmasına rağmen, nihayetinde bizzat eleştirdiği tek parti döneminin merkeziyetçi ve denetimci“siyasal din”reflekslerine geri döndüğü tespit edilmiştir. Tez, DP iktidarının devletin bekası (siyasi meşruiyet) ile toplumsal talepler (toplumsal meşruiyet) arasında sıkışan ikili bir zihniyet tecrübesi sunduğu ve bu yapının Türk sağ siyasetinin genetiğini kalıcı olarak belirlediğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Our study consists of an examination of the Democratic Party (DP) era—one of the most critical turning points in the relationship between religion and politics in Turkish political history—from the perspective of“mentality analysis.”The aim of this study is to identify the underlying mentality behind the DP's ruling elite's policies on the religion-politics axis and their understanding of secularism, as well as their quest for legitimacy in state-society relations. In this regard, the thesis goes beyond a purely chronological approach to history; archival documents and primary sources such as the Official Records of the Grand National Assembly of Turkey have been analyzed using the theoretical tools of political sociology through an interdisciplinary methodology. In the introduction, the conceptual framework of the research is established; the concepts of religion, civil and political religion, secularism, and secularization are examined from a theoretical perspective, and the mindset structure of the ruling elites is categorized into three dimensions—intrinsic mindset, experiential mindset, and behavioral mindset—to interpret their attitudes. The first chapter examines the transformation of mentalities during the period spanning from the Second Constitutional Era to the Republic. In this context, the positivist rational approaches that took shape during the Young Turks and Committee of Union and Progress periods are discussed; subsequently, the process by which the Republic's founding cadre excluded religion from the public sphere to construct a“secular-oriented nationalism”and a top-down imposed“political religion”between 1923 and 1945 is analyzed. The second chapter examines the emergence of the Democratic Party (1945–1950) alongside the transition to a multi-party system following World War II. It reveals how the DP, through its“bottom-up”grassroots politics during its years in 11 opposition, confronted the public's religious demands and thereby matured its own“experiential mindset.”The third chapter examines the period from 1950 to 1954, during which the DP, having come to power on May 14, 1950, transformed this experience into a pragmatic“behavioral mindset.”The dynamics of the transition from strict secularism to a synthesis of“moderate secularism”and“religious nationalism”—marked by the lifting of the ban on the Arabic call to prayer and the introduction of religious education in schools—are analyzed; however, the text also examines how the government reverted to the state's traditional protective reflexes during crises such as the Ticani protests and the assassination of Ahmet Emin Yalman. The fourth chapter examines the DP's increasingly authoritarian political ideology and mindset following its landslide victory in the 1954 elections (1954–1960). The DP's attempt to overcome its political legitimacy crisis by instrumentalizing religious and national values through the Vatan Cephesi, the establishment of the Higher Islamic Institute, and the complex relationships forged with movements such as Nurculuk and Büyük Doğu are analyzed. In the conclusion, it was determined that despite the DP's initial departure with liberal promises, it ultimately reverted to the centralized and controlling“political religion”reflexes of the very single-party era it had criticized. The thesis demonstrates that the DP's rule presented a dual mindset experience caught between the state's survival (political legitimacy) and social demands (social legitimacy), and that this structure permanently shaped the genetics of Turkish right-wing politics.
Benzer Tezler
- Cumhuriyet Döneminde din politikası ve din-siyaset ilişkisi (1946-1960)
Policies of transition to multiparty system in the Republican era and religion-politics relations (1946-1960)
SİNAN ATEŞ
Doktora
Türkçe
2018
Türk İnkılap TarihiHacettepe ÜniversitesiAtatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEYFİ YILDIRIM
- Demokrasiye geçiş sürecinde Demokrat Parti'nin din ve laiklik politikalarının sosyolojik tahlili
Sociological analysis of the Democratic Party's religion and secularism policies in the transition to democracy
CİHAN KARATAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
SosyolojiAdıyaman ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEFA SALİH AYDEMİR
- Türk sağının Alevi algısı (1960-1980)
The Alevi perception of the Turkish right wing (1960-1980)
CEYLAN KARACA AYKUTALP
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Siyasal BilimlerYıldız Teknik ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ESTER RUBEN
- Ordu siyaset ilişkisi bağlamında 27 Mayıs İhtilali ve Milli Birlik Komitesi
The May 27th Revolution and the National Unity Committee in the context of the elationship between the army and politics
TUĞBA SÜZEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Kamu YönetimiSelçuk ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET GÖKÜŞ
- Türk siyasal hayatında Osman Bölükbaşı
Başlık çevirisi yok
FATİH ARTVİNLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
Siyasal BilimlerYıldız Teknik ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FULYA ATACAN
- Türk siyasal hayatında merkez sağın elit döngüsü: 'Seçilmiş' liderler üzerine bir inceleme
The elite cycle of the center-right in Turkish political life: An analysis on 'Elected' leaders
MUSA ÖZDEMİR
Doktora
Türkçe
2025
Siyasal Bilimlerİnönü ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAKAN ÖZDEMİR