Okuryazarlık ve kültürel sermaye: Kuşaklar arası aile dinamiklerinin bir analizi
Literacy and cultural capital: An analysis of intergenerational family dynamics
- Tez No: 1019881
- Danışmanlar: PROF. DR. HAKAN DEDEOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Eğitim bilimleri, Educational science
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel Eğitim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sınıf Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, farklı kültürel sermaye düzeylerine sahip ailelerde okuryazarlık pratiklerinin kuşaklar boyunca nasıl dönüştüğünü ve bu dönüşümün hangi sermaye aktarım mekanizmaları aracılığıyla gerçekleştiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada okuryazarlık, teknik bir beceri ediniminin ötesinde bireyin toplumsal konumunu belirleyen dinamik bir kültürel sermaye aracı olarak ele alınmaktadır. Okuryazarlık ve kültürel sermaye kavramları ekseninde oluşturulan kuramsal çerçeve, ailenin sermaye yapısının okuryazarlık pratikleri üzerindeki belirleyici etkisini merkeze almaktadır. Eleştirel etnografik desende yürütülen çalışmada maksimum çeşitlilik örneklemesi kullanılarak yüksek, orta ve sınırlı kültürel sermayeye sahip üç aile grubunun üç kuşağı (büyükanne/büyükbaba, ebeveyn ve torun) araştırmaya dahil edilmiştir. Yarı yapılandırılmış görüşmeler ve katılımsız gözlem yoluyla elde edilen veriler nitel veri analizi yazılımı kullanılarak kodlanmış; altı analitik tema çerçevesinde tematik ve tipolojik analiz yöntemleriyle çözümlenmiştir. Bulgular, okuryazarlığın ailenin kültürel sermaye düzeyine göre köklü biçimde farklılaştığını ve bu farklılaşmanın kuşaklar boyunca yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Yüksek ve orta sermayeli ailelerde okuryazarlık özgürleşme ve toplumsal statü aracına dönüşürken sınırlı sermayeli ailede güvenlik ve bağımsızlığı hedefleyen pragmatik bir işlev üstlenmektedir. Araştırma, alanyazına üç özgün kavramsal katkı sunmaktadır. Onarıcı habitus, orta sermayeli ailede geçmişteki yoksunluğun dönüştürücü bir motivasyona evrildiğini, sınırlı sermayeli ailede ise en genç kuşakla birlikte kırılgan bir dönüşüm sürecinin başladığını betimlemektedir. Kuşaksal gecikme, özellikle sınırlı sermayeli aile yapılarında kültürel sermaye aktarım hızının toplumsal değişim hızının en az bir kuşak gerisinde kalmasıyla ortaya çıkan yapısal boşluğu ifade etmektedir. Dijitalleşen habitus ise okuryazarlık pratiklerinin dijital düzleme taşınırken sınıfsal yatkınlıkları da bu alana transfer ettiğini ve eşitsizliklerin artık erişimden ziyade kullanım niteliği boyutunda derinleştiğini belgelemektedir. Bu üç kavram bir arada değerlendirildiğinde, habitusun hangi koşullarda dönüşebildiğini, sermaye aktarımındaki yapısal gecikmenin nasıl işlediğini ve dijital çağda sınıfsal ayrışmanın hangi boyutlarda derinleştiğini açıklayan bütünleşik bir analitik çerçeve sunmaktadır. Bu bulgular doğrultusunda sınırlı sermayeli ailelerde kuşaksal gecikmeyi azaltacak erken müdahale programlarının geliştirilmesi, onarıcı habitus dinamiklerini destekleyecek aile okuryazarlığı uygulamalarının yaygınlaştırılması ve dijitalleşen habitusun üretim odaklı bir biçim kazanmasına zemin hazırlayacak nitelikli dijital erişim olanaklarının oluşturulması önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine how literacy practices are transformed across generations in families with different levels of cultural capital and through which capital transmission mechanisms this transformation occurs. In this research, literacy is conceptualized not merely as a technical skill acquisition but as a dynamic cultural capital instrument that determines an individual's social position. The theoretical framework, constructed around the concepts of literacy and cultural capital, centers on the determinative influence of the family's capital structure on literacy practices. Employing a critical ethnographic design with maximum variation sampling, three generational cohorts (grandparents, parents, and grandchildren) from three family groups possessing high, moderate, and limited cultural capital were included in the study. Data collected through semi-structured interviews and non-participant observation were coded using qualitative data analysis software and analyzed through thematic and typological analysis methods within the framework of six analytical themes. The findings reveal that literacy diverges fundamentally according to the family's level of cultural capital and that this divergence is reproduced across generations. While literacy transforms into an instrument of emancipation and social status in families with high and moderate capital, it assumes a pragmatic function oriented toward security and independence in the family with limited capital. The study offers three original conceptual contributions to the literature. Restorative habitus describes how past deprivation evolves into a transformative motivation in the moderate-capital family, while a fragile process of transformation begins with the youngest generation in the limited-capital family. Generational lag refers to the structural gap that emerges particularly in limited-capital family structures when the pace of cultural capital transmission falls at least one generation behind the pace of social change. Digitalizing habitus documents that as literacy practices are transposed onto the digital plane, class-based dispositions are simultaneously transferred to this domain, and inequalities now deepen not in terms of access but in the quality of use. When considered together, these three concepts provide an integrated analytical framework that explains under what conditions habitus can be transformed, how structural lag in capital transmission operates, and along which dimensions class-based differentiation deepens in the digital age. In light of these findings, it is recommended that early intervention programs be developed to reduce generational lag in families with limited capital, that family literacy initiatives supporting restorative habitus dynamics be expanded, and that quality digital access opportunities be established to foster a production-oriented form of digitalizing habitus.
Benzer Tezler
- Aile kültürel sağlık sermayesi: Bir temellendirilmiş kuram araştırması
Family cultural health capital: A grounded theory study
BETÜL SARI
Doktora
Türkçe
2025
SosyolojiSüleyman Demirel ÜniversitesiSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NECLA YILMAZ
- Kültürel sermaye ve erken okuryazarlık ilişkisinde kelime bilgisinin aracılık etkisi
Mediation effect of vocabulary knowledge on the relationship between cultural capital and early literacy
İKRAM KARADUMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimDüzce ÜniversitesiTemel Eğitim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN KAĞAN KESKİN
- Sosyal bilgiler öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri ilekültürel sermaye yeterlikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi
Investigation of the relationship between the digital literacy levels and the cultural capital competencies of social science teachers
OKAN TEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Eğitim ve ÖğretimMersin ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET TAHİR KARABOĞA
- Finansal okuryazarlık ve davranışsal finans eğilimleri ilişkisine yönelik bir inceleme: Sermaye Piyasası Kurulu Lisansı'na sahip olan ve olmayan bireysel yatırımcı karşılaştırması
A review of the relationship between financial literacy and behavioral finance trends:Comparison of individual investors with and without a Capital Markets Board (SPK) Licence
CEYDA USLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
EkonomiYıldız Teknik Üniversitesiİktisat Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SENEM ÇAKMAK ŞAHİN
- Sosyal, kültürel ve ekonomik sermayeler ile ebeveyn desteğinin öğrencilerin BİLSEM'e yerleşmelerine etkisi
The effect of social, cultural and economic capitals and parental support on students' placement in BİLSEM
ŞÜKRİYE SELİN ÇİFTÇİ
Doktora
Türkçe
2023
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitimin Kültürel Temelleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA SEVER