Geri Dön

TOKAT NİKSAR'IN XII-XIV. YÜZYIL ANITSAL MİMARİSİNİN KORUMA TARİHİ ÜZERİNE BİR İNCELEME (1927-2023)

AN EXAMINATION OF THE CONSERVATION HISTORY OF NİKSAR'S (TOKAT) MONUMENTAL ARCHITECTURE, XIITH–XIVTH CENTURIES (1927–2023)

  1. Tez No: 1020021
  2. Yazar: ÖZGE ÖZEKE ESKİ
  3. Danışmanlar: DOÇ. DR. TÜLAY ÇOBANCAOĞLU
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Mimarlık, Architecture
  6. Anahtar Kelimeler: Tokat-Niksar, Türk mimarisi, Türk-İslam mimarisi, Tokat-Niksar, Turkish architecture, Turkish-Islamic architecture
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
  10. Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Mimari Koruma ve Restorasyon Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Tezin konusu Tokat Niksar'ın XII-XIV. yüzyıl anıtsal mimarisinin koruma geçmişi ve bunun yerel ve uluslararası koruma ilkeleri açısından sonuçlarıdır. Niksar'da günümüze ulaşabilmiş anıtsal mimari mirasın kökenlerinin tanımlanması ve geçirdikleri süreçlerin anlaşılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bir gereksinim de bu mirasın Niksar'ın özgün karakterine katkısının araştırılmasıdır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan itibaren Asar-ı Atika Nizamnamesi'nin yürürlükte olduğu ve henüz kuramsal ile uygulamaya yönelik bütüncül bir koruma sisteminden söz edilemeyen erken dönemden başlayarak Niksar'daki anıtsal mimarinin nasıl korunduğu henüz yeterince çözümlenmemiştir. Ayrıca ilerleyen yıllarda kabul edilen ulusal ve uluslararası düzenlemelerin bu mirasın korunma pratiğinde ne tür değişimlere yol açtığı ve bunların uygulamada ne ölçüde karşılık bulduğu da incelenmemiştir. Tez, anıtsal mimarinin özgün değerlerinin ve bütünlüğünün; bağlama duyarlı, kültürel olarak uyumlu ve bilimsel temele dayanan yaklaşımlarla korunabilmesine yönelik stratejilerin geliştirilmesi için yapıların koruma geçmişine dair kapsamlı bir bilgi birikimi oluşturulması ve bu bilginin herkes için anlaşılabilir bir modelle ifade edilmesi gerekliliğini önermektedir. Dolayısıyla Niksar'ın onarım ve müdahale geçmişine dair böyle bir bilginin üretilmesi amacıyla sorulan araştırma sorularının ilki Niksar'daki XII-XIV. yüzyıla tarihlenen anıtsal yapıların koruma tarihini şekillendiren başlıca olay ve süreçlerin neler olduğudur. Bu bağlamda Cumhuriyet'in ilanı ve rejimin tutumu, 1939 Erzincan ve 1942 Erbaa - Niksar depremleri gibi başlıca olayların etkileri, diğer olası kırılma noktaları, uygulanan koruma yöntemleri ve yaklaşımları ile varsa vakfiyeler, dönemsel eğilimler, sosyal değerler vb. diğer faktörlerin etkisi tezde kapsamlı biçimde ele alınmaktadır. İkinci soru“Onarılmış bir anıtsal bir yapının -özgün değerlerini kaybederek- ayakta kalmış olması yeterli midir?”sorusudur. Bununla birlikte, zor ve önemli müdahale kararlarının nasıl ve nerede alındığının, restitüsyonların değerlendirmeye alınıp alınmadığı, alındıysa nasıl değerlendirildiği soruları üzerinde durulmaktadır. Buradan hareketle koruma süreçlerinde, koruma ilkelerinin ne kadar gözetilip uygulandığı sorusu da bu sorulardan sonuncusudur. Başlangıç noktası ve çalışma alanı sınırı Niksar'daki tescilli anıtsal yapılardır. Yine de tescili olan yapılar üzerinde çalışılırken rastlanan, XII ila XIV. yüzyıllarla ilişkili olabileceği düşünülen fakat tescilli olmadığı görülen eyvan türbeler, Fahra Hatun Türbesi vb yapılar da tescil önerisi ve başka bağlamlarda ele alınmaktadır. Konu, birincil olarak arşiv belgeleri üzerinden irdelenmiş, eksik kalan unsurlar veya dönemler için literatür, yerinde inceleme ve yetkili/ilgili kişilerden edinilen bilgilere de başvurulmuştur. Araştırmanın aktarılmasına Niksar'ın mimari korumadan bağımsız olarak tarihsel gelişiminin siyasal çerçevede özetlenmesiyle başlanmaktadır. Buradaki amaç, Niksar'ın çok katmanlı geçmişinin; onarım tarihi araştırılan çevrenin, yapıların ve onarım kararlarının arka planındaki fiziksel, siyasal ve sosyal kronolojinin altlık olarak ortaya konulmasıdır. Bu altlıkta anıtsal yapıların ve içinde bulundukları mahallelerin adlarının tarihteki yerleri de belirlenmiş olmaktadır. Bu anlatının özeti olarak Niksar'ın siyasi tarihini ve deprem/sel gibi afet kayıtlarını gösteren bir zaman çizelgesi üretilmiştir. Niksar'ın kültürel mirası içerisinde XII-XIV. yüzyıllarla ilişkili anıtsal mimarisinin yerleşimin tarihsel ve coğrafi bağlamıyla ilişkisi, toplumsal/sembolik değeri, evrensel değeri (UNESCO Dünya Mirası Adaylığı) incelenmiştir. Bu bağlamda yerleşimdeki koruma etkinliklerinin arka planda ülke genelindeki gelişmelerle beraber Niksar'da mimari korumanın tarihçesi anlatılmıştır. Niksar'daki tüm tescilli anıtsal yapıların dökümü, anıtsal nitelikte olanlar fotoğraflı olmak üzere, tez ekinde yer almaktadır. Bu liste üzerinde dönemleme çalışması yapılmış, ilgili istatistiksel analiz verileri sunulmuştur. Günümüze ulaşan XII-XIV. yüzyıllarla ilişkili anıtsal yapıların listesi ve haritadaki yerlerinin tespit edilmesinin ardından bu yapıların her biri koruma geçmişleri yönüyle ayrı başlıklar altında anlatılmıştır. Bu anlatımda; konum, yapım ve tarihçe, vakfiye ve/veya kitabe, tescil bilgileri, bilinen koruma çalışmaları ve bunların aktörleri, belgelerin bulunduğu arşivler ve yapıların güncel durumlarına yer verilmiştir. Koruma çalışmalarının tarihleri, ilgili koruma kurulu kararları ve uygulama öncesi-sonrası fotoğrafları, varsa projeleri kısaca açıklanmıştır. Bu çalışma sonucunda Niksar'ın mimari koruma geçmişinin tarihçesi, önemli olaylar, aktörler ve gelişimindeki örüntüler ortaya çıkmış, bununla ilgili olarak Niksar'ın 1927-2023 aralığındaki koruma ve onarım zaman çizelgesi oluşturulmuştur. Diğer bir çıktı da“XII-XIV. Yüzyıllarla İlişkili Anıtsal Yapılar Değerlendirme Tablosu”olmuştur. Bu tabloda yapılar; dönemleri, sembolik değerleri, korunmuşluk durumları, nadirlik/teklik, eskilik/ilklik, akademik çalışmalara konu olmaları (yayın sayısı), geçirdikleri onarım sayısı ve bu onarımlara ilişkin nitelikli yazılı/görsel belge sayısına göre değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Böylece koruma ve onarım tarihini daha ayrıntılı irdelemeye uygun örnekler araştırılmıştır. Niksar'ın mimari koruma geçmişini derinlemesine irdelemeye elverişli olduğu belirlenen altı adet anıtsal kültür varlığı ortaya çıkmıştır. Örneklemi oluşturan bu altı yapının ayrıntılı“belgeleme, koruma ve restorasyon zaman çizelgeleri (1927-2023)”hazırlanarak kronolojik analizleri yapılmış, birer plan-kesit-cephe çizimi üzerinde koruma-onarım müdahaleleri, dönemsel ayrımı da içerecek biçimde ayrı ayrı gösterilmiş, gerekli görülen detayların ve mimari unsurların dönüşümlerini gösteren görseller hazırlanmıştır. Her bir yapının birbirinden farklı türde ve farklı süreçlerden geçerek günümüze ulaşmış olduğu belirlendiğinden her yapı için kendine özgü bir model oluşturulmuştur. Bu çalışmanın çıktısı, her bir yapı özelinde hazırlanmış lejantlı koruma zaman çizelgesi, onarımlarının geçmişini gösteren kronolojik müdahale analizi çizimleri üzerinden oluşturulan özgünlük analizi ve süreçlerinin koruma ilkeleri bağlamında değerlendirilmesi olmuştur. Ayrıca, ele alınan yapının çevre düzeninden bezeme detaylarına kadar tüm unsurlarının koruma bağlamında ayrıntılı mimari çözümlemesi yapılmıştır. Son aşamada, elde edilen bulgular bir araya getirilerek Niksar'daki koruma pratiği ulusal ve uluslararası koruma ilkeleri ile güncel koruma yaklaşımları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Niksar'daki koruma uygulamalarının dönemsel gelişmeler, afetler, ideolojik yaklaşımlar ve değişen koruma anlayışlarının etkisiyle şekillendiği; bu süreçte özgünlük ve bütünlük gibi temel koruma ilkelerinin ve belgeleme hassasiyetinin her zaman yeterince gözetilemediği ortaya konulmuştur. Ayrıca koruma belgelerinde benimsenen geri dönüşümlülük ve minimum/ayırt edilebilir müdahale ilkelerinin uygulamalarda çoğu zaman yeterince karşılık bulmadığı belirlenmiştir. Buna karşılık toplumun kültürel mirasa yönelik ilgisinin daha çok görünür ve kullanılan yapılar üzerinde yoğunlaştığı belirlenmiştir. Ayrıca yerel yönetimler ve ilgili kurumların katılımcılık, dijital arşivleme, sürdürülebilirlik ve bütüncül miras yönetimi gibi güncel koruma yaklaşımlarıyla ilişkilerinin henüz istenilen düzeye ulaşmadığı sonucuna varılmıştır. Araştırmanın ortaya koyduğu temel sonuçlardan biri, kültürel mirasın korunmasında belirleyici unsurun yalnızca yasal düzenlemeler değil, koruma bilincinin kurumsal ve toplumsal düzeyde benimsenmesi olduğudur. Koruma kültürünün güçlü olduğu dönem ve ortamlarda, kapsamlı yasal mekanizmaların bulunmadığı koşullarda dahi koruma uygulamalarının gerçekleştirilebildiği; buna karşılık koruma bilincinin zayıf olduğu durumlarda mevzuat ve uluslararası ilkelerin tek başına yeterli olmadığı görülmüştür. Tez, anıtsal kültür varlıklarına ilişkin dağınık durumdaki arşiv belgelerini, görsel kayıtları ve literatür verilerini saha incelemeleriyle bütünleştirerek; yeni görsel ve literatür yorumları, özgünlük tartışmaları ile yapıların özgün işlevlerine ilişkin güncellenmiş değerlendirmeler ortaya koymakta, böylece yapıların ve geçirdikleri süreçlerin daha doğru algılanmasına katkı sağlayarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Ayrıca çalışma, gelecekte yapay zekâ destekli sistemlerin büyük miktardaki koruma verisini analiz ederek karar süreçlerine katkı sağlayacağı öngörüsüyle; güvenilir veri altyapılarının oluşturulması için örnek teşkil edecek sistematik bir çalışma sunmaktadır. Açık biçimde tanımlanacak kuramsal, etik ve yöntemsel yaklaşımlar; bu altyapı üzerinde etkin olabilecektir.

Özet (Çeviri)

The subject of this dissertation is the conservation history of the monumental architecture of Niksar, Tokat, dating to the twelfth through fourteenth centuries, and the implications of this history in relation to national and international conservation principles. There is a need to identify the origins of the surviving monumental architectural heritage in Niksar and to understand the processes through which these structures have evolved. Another requirement is to investigate the contribution of this heritage to the unique character of Niksar. Since the establishment of the Republic of Türkiye, beginning with the early period when the“Asar-ı Atika”Regulations were still in force and when a comprehensive theoretical and practical conservation system had not yet emerged, the ways in which Niksar's monumental architecture was preserved have not been sufficiently examined. Furthermore, the extent to which later national and international regulations influenced conservation practices related to this heritage, and the degree to which these principles were reflected in practice, have not previously been examined. This dissertation assumes that, in order to develop strategies for preserving the authenticity, integrity, and original values of monumental architecture through context-sensitive, culturally compatible, and scientifically grounded approaches, it is necessary to establish a comprehensive body of knowledge concerning the conservation history of these structures and to present this knowledge through a model that is comprehensible to a broad audience. Accordingly, the first research question posed in order to generate such knowledge concerning the repair and intervention history of Niksar concerns the principal events and processes that have shaped the conservation history of monumental structures dating to the twelfth through fourteenth centuries. In this context, the effects of major events, such as the establishment of the Republic and its policies, the Erzincan Earthquake of 1939, and the Erbaa–Niksar Earthquake of 1942, as well as other possible turning points, conservation methods and approaches, endowment deeds (waqfiyyas) where available, periodical trends, social values, and other relevant factors, are comprehensively examined. The second research question asks:“Is it sufficient for a restored monumental structure to survive if it has lost its original values?”In connection with this issue, the dissertation investigates how and where critical intervention decisions were made, whether restitution proposals were considered and, if so, how they were evaluated. From this perspective, the extent to which conservation principles were taken into account and implemented throughout conservation processes constitutes the final subsidiary research question. The starting point and the spatial scope of the study are the registered monumental structures in Niksar. Nevertheless, while examining these registered monuments, several structures which are considered likely to be associated with the twelfth through fourteenth centuries but lacking official registration—such as iwan-type mausolea and the Fahra Hatun Tomb—were also considered through proposals for registration and in other relevant contexts. The subject was investigated primarily through archival documents, while literature reviews, field studies, and information obtained from relevant authorities and individuals were used to address gaps in documentation and chronology. The presentation of the research begins with a summary of Niksar's historical development from a political perspective, independent of architectural conservation. The purpose of this approach is to establish the physical, political, and social chronology underlying the environment, buildings, and conservation decisions investigated in this study. This framework also identifies the historical names of the monumental structures and the neighborhoods in which they are located. As a synthesis of this narrative, a timeline illustrating the political history of Niksar together with records of disasters such as earthquakes and floods has been produced. The relationship of the monumental architecture associated with the twelfth through fourteenth centuries to the historical and geographical context of Niksar, as well as its social, symbolic, and universal values (including its potential for UNESCO World Heritage nomination), has been examined within the broader context of the city's cultural heritage. Accordingly, the history of architectural conservation in Niksar has been discussed alongside national developments affecting conservation practices. An inventory of all registered monumental structures in Niksar is provided in the appendix, with photographic documentation included for monumental buildings. Based on this inventory, a periodization study and related statistical analyses were conducted and the relevant statistical data have been presented. Following the identification and mapping of surviving monumental structures associated with the twelfth through fourteenth centuries, each structure was examined individually in terms of its conservation history. These analyses include information on location, construction history, waqf deeds and/or inscriptions, registration records, known conservation interventions and their actors, relevant archives, and the current condition. The dates of conservation interventions, relevant conservation council decisions, photographs taken before and after interventions, and available project documentation are briefly described. As a result of this study, the history of architectural conservation in Niksar, including major events, actors, and developmental patterns, has been revealed, and a conservation and restoration timeline covering the period from 1927 to 2023 has been prepared. Another outcome of the research is the“Evaluation Table of Monumental Structures Associated with the Twelfth Through Fourteenth Centuries.”In this table, structures were evaluated according to their period, symbolic value, state of preservation, rarity and uniqueness, antiquity and precedence, degree of scholarly attention (number of publications), number of restorations, and the quantity of qualified written and visual documentation relating to those interventions. This evaluation enabled the identification of examples suitable for a more detailed examination of conservation and restoration history. Six monumental cultural properties were identified as particularly suitable for an in-depth investigation of Niksar's architectural conservation history. For these six case studies, detailed documentation, conservation, and restoration timelines (1927-2023) were prepared and subjected to chronological analysis. Conservation and restoration interventions were illustrated separately on architectural plans, sections, and elevations, including period distinctions, while additional visual materials were prepared to demonstrate the transformations of significant details and architectural elements. Since each structure had survived through different processes and under different conditions, a unique analytical model was developed for each case. The outcomes of this stage include annotated conservation timelines, authenticity analyses based on chronological intervention drawings, and evaluations of conservation processes in relation to conservation principles. Furthermore, comprehensive architectural analyses of each structure and its associated elements, ranging from environmental context to decorative details, were conducted within a conservation framework. In the final stage, the findings were synthesized and evaluated within the framework of national and international conservation principles and contemporary conservation approaches. The study demonstrates that conservation practices in Niksar have been shaped by historical developments, natural disasters, ideological approaches, and changing conservation paradigms, and that fundamental conservation principles such as authenticity, integrity, and thorough documentation were not always given adequate consideration. Furthermore, it was determined that the principles of reversibility and minimum/distinguishable intervention, which are widely accepted in conservation doctrine and international charters, have not always been adequately considered or reflected in practice. At the same time, public interest in cultural heritage has tended to focus primarily on visible and actively used structures. It was also concluded that the integration of local authorities and relevant institutions with contemporary conservation approaches -such as participation, digital archiving, sustainability, and integrated heritage management- has not yet reached the desired level. One of the principal conclusions of this research is that the decisive factor in the conservation of cultural heritage is not solely legal regulation, but rather the institutional and societal internalization of conservation awareness. The findings indicate that in periods and contexts where conservation culture was strong, conservation practices could be successfully implemented even in the absence of comprehensive legal mechanisms, whereas in situations where conservation awareness was weak, legislation and international principles alone proved insufficient. By integrating dispersed archival documents, visual records, and literature concerning monumental cultural heritage with field investigations, this dissertation provides new visual and scholarly interpretations, contributes to discussions on authenticity, and offers updated assessments of the original functions of structures. In doing so, it facilitates a more accurate understanding of both the monuments themselves and the historical processes they have undergone, thereby making an original contribution to the literature. Furthermore, considering the increasing role of artificial intelligence–supported systems in conservation decision-making through the analysis of large volumes of conservation data, the study presents a systematic model that may serve as an example for the development of reliable data infrastructures. Clearly defined theoretical, ethical, and methodological frameworks will constitute essential components of such infrastructures.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    321108

    A critical analysis of social dimension in sustainable development: A case study of Tepekışla dam and hepp in Tokat, Niksar

    Sürdürülebilir kalkınma sürecinde sosyal gösterge üzerine eleştirel bir analiz: Niksar, Tokat, Tepekışla baraj ve hidroelektrik santralı projesi örnek çalışması

    PINAR KÖSE

    Yüksek Lisans

    İngilizce

    İngilizce

    2012

    Çevre MühendisliğiOrta Doğu Teknik Üniversitesi

    Sosyal Politika Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. SİBEL KALAYCIOĞLI

  2. Tez No

    283407

    Tokat ili Niksar ilçesinde süt sığırcılığı yapan tarım işletmelerinin ekonomik analizi ve pazarlama sorunları

    Analysis of financial and marketing problems of dairy cattle enterpises in Niksar district of Tokat province

    KENAN YETEROĞLU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2010

    ZiraatGaziosmanpaşa Üniversitesi

    Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. MURAT SAYILI

  3. Tez No

    411364

    Tokat ili Niksar ilçesi ceviz üretim ve pazarlama yapısı

    Production and marketing structure of walnut in Niksar district Tokat province

    MEHMET KİLCİ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2015

    ZiraatGaziosmanpaşa Üniversitesi

    Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. HALİL KIZILASLAN

  4. Tez No

    98057

    Tokat ili Niksar ovası tarla arazilerinde kapitalizasyon faiz oranının saptanması üzerine bir araştırma

    A Research on the determination of capitalization rate in the arable land of Niksar plain of Tokat province

    ALİ RIZA AKTAŞ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2000

    ZiraatGaziosmanpaşa Üniversitesi

    Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. METİN AKAY

  5. Tez No

    646122

    Niksar'da (tokat) doğal olarak yetişen alıç genotiplerinin (crataegus spp.) ön seleksiyonu

    Preselection of Hawthorn (Crataegus spp.) Genotypes Naturally Grown in Niksar District (Tokat, Turkey)

    NİHAL AKCA

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2020

    ZiraatOrdu Üniversitesi

    Bahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. SAİM ZEKİ BOSTAN

Geri Dön