Bir muhaddis tarihçi olarak İbn Ebî Hayseme ve et-Târîhu'l-Kebîr'deki metodu
Ibn Abī Kh̲ayt̲h̲ama as a muhaddith historian and his method in al-Tārīkh al-Kabīr
- Tez No: 1020521
- Danışmanlar: PROF. DR. MUHAMMED ENES TOPGÜL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Hadis Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
3./9 asır hadis ilimlerinin tedvin ve tasnif faaliyetlerinin olgunluk aşamasına ulaştığı, klasik hadis literatürünün temel kaynaklarının ortaya çıktığı bir dönem olarak kabul edilir. Bu yüzyılda hadis, tarih, tabakât ve ricâl sahalarında telif edilen eserler, yalnızca kendi dönemlerinin ilmî birikimini muhafaza etmekle kalmamış, aynı zamanda sonraki asırlarda İslam ilim geleneğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Özellikle Abbâsîler döneminde Bağdat'ın siyasi merkez olmasının yanı sıra ilmî ve kültürel bir cazibe merkezi hâline gelmesi, hadis rivayeti ve tarih yazıcılığı açısından son derece verimli bir entelektüel ortamın oluşmasını sağlamıştır. Bu süreçte İbn Sa'd (ö. 230/845), Halîfe b. Hayyât (ö. 240/854-5), Fellâs (ö. 249/864), Buhârî (ö. 256/870), Müslim (ö. 261/875), Fesevî (ö. 277/890), İbn Ebî Hayseme (ö. 279/892), Ebû Zür'a ed-Dımaşkî (ö. 281/894) ve İbn Ebî Âsım (ö. 287/900) gibi muhaddis-tarihçiler, rivayet merkezli tarih yazımının en önemli temsilcileri olarak öne çıkmışlardır. Bu isimler tarafından tasnif edilen eserler hem hadis rivayetlerini hem de râvi biyografilerini sistemli biçimde kayıt altına alarak sonraki nesillere aktarmıştır. Bu eserlerin büyük kısmında tarihî olaylar, siyer rivayetleri, ensâb bilgileri ve İslami ilimlere dair birçok bilgi isnâd merkezli bir yaklaşımla derlenmiştir. Bu çalışmada ise mezkûr isimlerden İbn Ebî Hayseme'nin günümüze kısmen ulaşabilen et-Târîhu'l-kebîr adlı eseri bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Beş bölümden oluşan çalışmada ilk olarak müellifin hayatı, ilmî şahsiyeti ve yetiştiği entelektüel çevre değerlendirilmiş, akabinde eserin telif süreci, yazma nüshaları, rivayet ve intikal serüveni ele alınmıştır. Daha sonra eserin kaynakları, rivayet ağları ve kaynak metinlere sadakat meselesi analiz edilip et-Târîhu'l-kebîr'in iç düzeni ve yapısal özellikleri incelenmiştir. Ayrıca eserin muhtevası isnâd kullanımları, râvi biyografileri, tarih ve siyer rivayetleri, İslami ilimlere dair malzeme ile cerh-ta'dîl ve hadis usulü konuları çerçevesinde kapsamlı bir analize tabi tutulmuştur. Böylece et-Târîhu'l-kebîr'in hem erken dönem tarih ve tabakât literatürü içerisindeki konumu hem de hadis merkezli tarih yazıcılığına yaptığı katkılar ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
The third/ninth century is generally regarded as the period in which the processes of compilation (tadwīn) and classification (taṣnīf) in the hadith sciences reached maturity and the foundational sources of the classical hadith corpus emerged. The works produced during this century in the fields of hadith, history, ṭabaqāt, and rijāl not only preserved the scholarly heritage of their own time but also played a decisive role in shaping the Islamic intellectual tradition of subsequent centuries. In particular, the transformation of Baghdad, under the ʿAbbāsids, into not only the political center of the empire but also a major hub of learning and culture fostered a highly productive intellectual environment for both hadith transmission and historical writing. Within this milieu, scholar-historians such as Ibn Saʿd (d. 230/845), Khalīfa b. Khayyāṭ (d. 240/854–5), al-Fallās (d. 249/864), al-Bukhārī (d. 256/870), Muslim (d. 261/875), al-Fasawī (d. 277/890), Ibn Abī Khaythama (d. 279/892), Abū Zurʿa al-Dimashqī (d. 281/894), and Ibn Abī ʿĀṣim (d. 287/900) emerged as leading representatives of a narration-centered approach to historiography. The works compiled by these scholars systematically preserved both hadith reports and transmitter biographies, transmitting them to later generations. In many of these works, historical events, sīra traditions, genealogical information, and a wide range of materials related to the Islamic sciences were brought together through an isnād-based methodology. This study offers a comprehensive examination of al-Tārīkh al-Kabīr, the partially extant work of Ibn Abī Khaythama, one of the most significant compilers among the aforementioned scholar-historians. Consisting of five chapters, the study begins with an analysis of the author's life, scholarly profile, and intellectual milieu. It then investigates the composition of the work, its manuscript tradition, and its transmission history. Subsequently, the study analyzes the sources of the work, its networks of transmission, and the issue of textual fidelity, before examining the internal organization and structural characteristics of al-Tārīkh al-Kabīr. The final chapter provides a comprehensive analysis of the work's contents, focusing on its use of isnāds, biographical notices of transmitters, historical and sīra reports, materials related to the Islamic sciences, as well as discussions pertaining to jarḥ wa-taʿdīl and hadith methodology. Through this examination, the study seeks to elucidate both the place of al-Tārīkh al-Kabīr within the early historiographical and ṭabaqāt traditions and its contribution to the development of hadith-centered historiography.
Benzer Tezler
- Abdürrezzâk b. Hemmâm'ın Musannef'indeki“Kitâbü'l-Megâzî”ile İbn Ebû Şeybe'nin Musannef'indeki "Kitâbü'l-Megâzî'nin siyer açısından mukayeseli olarak incelenmesi
A comparative study across Kitab al-Mahgazi in Abd al Razzaq's Musannaf and another Kitab al-Maghazi in Ibn Abi Shayba's Musannaf related to sirah
MERVE RUKİYE DİLLİCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TarihMarmara Üniversitesiİslam Tarihi Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATIMATÜZ ZEHRA KAMACI PEKGEÇGİL
- Abdullah b. Vehb'in tefsir rivayetlerinin toplanması ve tasnifi
Collection and classification of Abdullah b. Wahb's tafsir narrati̇ons
EMİRA CEYLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEMA ÇELEM
- Tâhir b. Âşûr'un talakla ilgili görüşleri ve Mâlikî mezhebi ile mukayesesi
Tâhir b. Âşûr's perception of divorcement and its comparison with the Maliki school jurisprudence
ENİSE DEMİREL
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SAFFET KÖSE
- الواقدي بين نقد المحدثين واعتماد المؤرخين
Hadisçilerin tenkidi ve tarihçilerin tasdiki arasında Vâkıdî
ADIB ALKAMADANI
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TUBA HACER KORKMAZ
- İsfahan'da hadisçilik
Hadi̇st i̇n İsfahan
MUHAMMED AKDOĞAN
Doktora
Türkçe
2017
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZEKERİYA GÜLER