İRAN'DA KADIN HAKLARI HAREKETİNİN OLUŞUM SÜRECİ
The Formation Process of the Women's Rights Movement in Iran
- Tez No: 1020625
- Danışmanlar: PROF. DR. NİYAZİ USTA
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sosyoloji, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sosyoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İran'da 19. yüzyıl sonundan günümüze uzanan modernleşme süreci boyunca kadınların statüsündeki dönüşümü ve kadın hareketinin gelişimini, bilgi rejimlerindeki kırılmalar üzerinden incelemektedir. 1891–1892 Tütün Protestosu ve 1905–1911 Meşrutiyet Devrimi sırasında kadınların kolektif ve örgütlü biçimde siyasal alana ilk kez dâhil oluşu, çalışmanın tarihsel başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Kaçar ve Pehlevi dönemlerinde milliyetçilik, anti-emperyalizm ve ataerkil devlet yapıları arasındaki gerilimlerin kadınların eğitim, istihdam ve hukuki hakları üzerindeki etkisi; 1979 İslam Devrimi sonrasında ise şeriata dayalı İslam Cumhuriyeti rejiminin kadınların kazanılmış haklarını geri alarak“kadın meselesini”yoğun biçimde siyasallaştırması analiz edilmektedir. Araştırmanın temel problemi, İranlı kadınların yüz yılı aşkın kolektif mücadelesine rağmen eğitimde kaydettikleri ilerlemenin, işgücüne katılım, siyasal temsil ve aile hukuku alanlarındaki eşitsizliklerle neden örtüşmediğini açıklamaktır. Bu bağlamda çalışma, kadınların kamusal görünürlüğü ile kurumsal ve hukuki eşitsizlikler arasındaki sürekliliği tarihsel bir perspektifle ele almaktadır. Çalışma, nitel tarihsel-sosyolojik bir yaklaşım benimsemekte; kadın dernekleri ve dergileri, hukuki düzenlemeler, resmi belgeler ve feminist metinler üzerinde doküman analizi yapmaktadır. Teorik çerçeve, modern ve pozitivist epistemolojiye ilişkin tartışmalar (Ahmadi, Berkes), toplumsal cinsiyet ve modernite ilişkisini ele alan tarihsel çalışmalar (Sanasarian, Najmabadi), yeni toplumsal hareketler literatürü ve Asef Bayat'ın“hareket olmadan hareket”yaklaşımı ile Nayereh Tohidi'nin İran kadın hareketini evrelere ayıran değerlendirmelerine dayanmaktadır. Bulgular, İran kadın hareketinin klasik anlamda merkezî ve hiyerarşik bir örgütlenmeden ziyade parçalı, çok merkezli ve ağ temelli bir yeni toplumsal hareket niteliği kazandığını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, laik devlet seçkinleri ile dinî seçkinler arasındaki ataerkil uzlaşının kadınların hak kazanımlarını kırılgan ve geri alınabilir kıldığı; Mahsa Amini sonrası süreçte de bu yapısal çelişkilerin devam ettiği sonucuna ulaşılmaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the transformation of women's social status and the development of the women's movement in Iran from the late nineteenth century to the present, through the lens of ruptures in knowledge regimes during the process of modernization. The historical point of departure of the study is women's first collective and organized participation in the political sphere during the 1891–1892 Tobacco Protest and the 1905–1911 Constitutional Revolution. The analysis addresses the impact of the tensions among nationalism, anti-imperialism, and patriarchal state structures during the Qajar and Pahlavi periods on women's access to education, employment, and legal rights. It further examines how, following the 1979 Islamic Revolution, the Sharia-based Islamic Republic regime rolled back women's acquired rights and intensely politicized the“woman question.”The central research problem of the study is to explain why the significant educational advancements achieved by Iranian women despite more than a century of collective struggle have not corresponded to similar progress in labor force participation, political representation, and family law. In this context, the dissertation adopts a historical perspective to analyze the continuity between women's increasing public visibility and persistent institutional and legal inequalities. Employing a qualitative historical-sociological approach, the study conducts document analysis of women's associations and journals, legal regulations, official documents, and feminist texts. The theoretical framework draws on debates on modern and positivist epistemology (Ahmadi, Berkes), historical studies on the relationship between gender and modernity (Sanasarian, Najmabadi), the literature on new social movements, Asef Bayat's concept of“social non-movements,”and Nayereh Tohidi's periodization of the Iranian women's movement. The findings demonstrate that the Iranian women's movement has evolved into a fragmented, multi-centered, and network-based form of new social movement rather than a centralized and hierarchical organization. However, the patriarchal compromise between secular state elites and religious elites continues to render women's rights fragile and reversible, a condition that persists in the post–Mahsa Amini period.
Benzer Tezler
- İslam devrimine giden süreç ve sonrasında İran'ın toplumsal ve siyasal dönüşümünde kadının rolü
The process to the Islamic revolution and after the role of women in Iran's social and political transformation
AYŞENUR KIRILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Uluslararası İlişkilerGazi ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET SEYFETTİN EROL
- İran'da 2022 kadın, yaşam, özgürlük hareketinin; Meşrutiyet Hareketi ve 1979 Devrimi bağlamlarında incelenmesi
2022 women, life, freedom movement in Iran; Examination in the context of the Constitutional Monarchy Movement and the 1979 Revolution
ELMIRA KHORSAND FAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Sosyolojiİstanbul Gelişim ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ RAHEB MOHAMMADI GHANBARLOU
- İnsan hakları boyutuyla sosyal medya ve iran kadın hakları mücadelesinin sosyal medya yansımaları
Social media with human rights perpectives and social media reflections of iran women's struggle
SOLMAZ KHEIRKHAH
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
İletişim Bilimleriİstanbul ÜniversitesiHalkla İlişkiler ve Tanıtım Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. VELİ POLAT
- T.B.M.M.'nde ilk kadın milletvekilleri ve faaliyetleri
The first women members of parliament at Turkish Republic and their activities
ASLI APA
- İslam devletlerinde toplumsal cinsiyet ve hukuk:İran ve Mısır örnekleri
Gender and law in islamic states: Examples of İran and Egypt
DİDEM ÖZALPAT