İran geleneksel tiyatrosunda temsil ve toplumsalcinsiyetin dönüşümü: Siyah-Bâzî örneği
The transformation of representation and gender in iranian traditional theatre: The example of Si̇yah-Bâzî
- Tez No: 1020963
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ÜSTÜNİPEK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sahne ve Görüntü Sanatları, Performing and Visual Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Kültür Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sanat Yönetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada, İran geleneksel tiyatrosunda temsil anlayışının ve kadınların sahne sanatları içerisindeki konumunun dönüşümü, Siyah-Bâzî geleneği örneği üzerinden incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, İran'ın geleneksel ve ritüel temelli gösteri sanatlarında kadınların tarihsel konumunu değerlendirmek ve özellikle Siyah-Bâzî geleneğinde kadın temsiline ilişkin dönüşüm sürecini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda araştırmada, İran'daki geleneksel gösteri biçimleri ve kadınların bu yapılar içerisindeki varlığı tarihsel ve kültürel bağlam içinde ele alınmış; Kaçar ve Pehlevî dönemlerinde yaşanan toplumsal dönüşümlerin kadınların sahne sanatlarındaki görünürlüğü üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; tarihsel inceleme, metin çözümlemesi ve geleneksel tiyatro yapılarının karşılaştırmalı değerlendirilmesinden yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında İran geleneksel tiyatrosunun önemli türleri arasında yer alan ta'ziye, kadın ta'ziyeleri, kadınlara özgü performans biçimleri ve Siyah-Bâzî geleneği incelenmiş; özellikle kadınların bu gösteri alanları içerisindeki dönüşen konumları üzerinde durulmuştur. Araştırma sonucunda, İran geleneksel tiyatrosunda kadınların uzun süre doğrudan sahne dışında bırakılmalarına rağmen, farklı performatif alanlar aracılığıyla sahne kültürü içerisinde varlıklarını sürdürdükleri görülmüştür. Özellikle kadınlara özgü gösteri biçimleri ve kadın ta'ziyeleri, kadınların geleneksel gösteri sanatları içerisinde alternatif ifade alanları geliştirdiklerini ortaya koymaktadır. Pehlevî dönemiyle birlikte kadınların kamusal alandaki görünürlüğünün artması, tiyatro ve sahne sanatlarına katılımlarını da güçlendirmiştir. Ancak çalışma, kadınların sahne üzerindeki görünürlüğünün yalnızca toplumsal modernleşmenin doğal bir sonucu olmadığını; aynı zamanda erkek egemen temsil yapılarıyla mücadele içerisinde gelişen dönüşümsel bir süreç olduğunu göstermektedir. Araştırmanın temel inceleme alanını oluşturan Siyah-Bâzî geleneğinde ise, tarihsel olarak eril kimlikle özdeşleştirilen Siyah karakterinin kadın oyuncular tarafından yeniden icra edilmeye başlanmasının önemli bir temsil dönüşümü yarattığı sonucuna ulaşılmıştır. Özellikle Elmâs-ı Müennes karakteri aracılığıyla kadın oyuncuların, geleneksel temsil kalıplarını yeniden yorumladıkları ve böylece kadın merkezli yeni bir ifade alanı oluşturdukları görülmüştür. Bu süreçte kadınların yalnızca mevcut bir karakter tipini devralmadıkları; aynı zamanda beden, kimlik ve temsil ilişkileri bağlamında yeni bir sahne dili geliştirdikleri anlaşılmıştır. Sonuç olarak çalışma, İran geleneksel tiyatrosunda kadınların görünürlüğünün yalnızca oyuncu profilindeki bir değişim olarak değerlendirilemeyeceğini; bunun aynı zamanda temsil anlayışının ve toplumsal cinsiyet ilişkilerinin dönüşümüne işaret eden çok katmanlı bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Elmâs-ı Müennes karakteri, İran tiyatrosunda kadın merkezli yeni bir temsil alanının oluşumunu görünür kılan önemli bir dönüşüm örneği olarak değerlendirilmektedir. İran geleneksel tiyatrosuna yönelik bu çalışmanın, burada ayrıntılı biçimde ele alınmamış diğer unsurlar açısından da araştırmacılar için yeni çalışma alanları oluşturabileceği düşünülmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the transformation of the understanding of representation and the position of women within the performing arts in Iranian traditional theatre through the example of the Siyah-Bâzî tradition. The main aim of the study is to evaluate the historical position of women in Iran's traditional and ritual-based performing arts and, in particular, to reveal the transformation process related to the representation of women within the Siyah-Bâzî tradition. In this context, traditional forms of performance in Iran and the presence of women within these structures have been examined within their historical and cultural context; furthermore, the effects of the social transformations experienced during the Qajar and Pahlavi periods on the visibility of women in the performing arts have been evaluated. A qualitative research method has been adopted in the study; historical analysis, text analysis, and comparative evaluation of traditional theatrical structures have been utilized. Within the scope of the study, important forms of Iranian traditional theatre such as ta'ziye, women's ta'ziye performances, women-specific performance forms, and the Siyah-Bâzî tradition have been examined, with particular emphasis placed on the changing positions of women within these performance spaces. The findings of the research demonstrate that although women were excluded from the stage for a long period in Iranian traditional theatre, they nevertheless maintained their presence within stage culture through different performative spaces. In particular, women-specific performance forms and women's ta'ziye performances reveal that women developed alternative spaces of expression within traditional performing arts. With the Pahlavi period, the increase in women's visibility within the public sphere also strengthened their participation in theatre and the performing arts. However, the study shows that the visibility of women on stage cannot be regarded solely as a natural consequence of social modernization; rather, it constitutes a transformative process that developed through a struggle against male-dominated structures of representation. Within the Siyah-Bâzî tradition, which constitutes the main area of analysis in this research, it has been concluded that the re-performance of the Siyah character—historically identified with masculine identity—by female performers created a significant transformation in representation. In particular, through the character of Elmâs-ı Müennes, female performers reinterpreted traditional patterns of representation and thereby established a new woman-centered space of expression. In this process, women not only inherited an existing character type, but also developed a new stage language within the context of body, identity, and representational relations. As a result, the study demonstrates that the visibility of women in Iranian traditional theatre cannot be evaluated merely as a change in the profile of performers; rather, it indicates a multilayered process involving the transformation of representational understanding and gender relations. In this context, the character of Elmâs-ı Müennes is regarded as an important example of transformation that renders visible the emergence of a new woman-centered representational space within Iranian theatre. It is also believed that this study on Iranian traditional theatre may create new areas of research for scholars in relation to other elements that have not been examined in detail within the scope of this study.
Benzer Tezler
- Geleneksel İran oyunlarında nakkallık ile Antik Yunan tiyatrosunda koro karşılaştırması
Compairison of nakkali in Iran traditional theater and choir in Ancient Greek theater
MARYAM HASHTARKHANI
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Sahne ve Görüntü SanatlarıAnkara ÜniversitesiTiyatro Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDULKADİR ÇEVİK
- Doğu & batı diyalektiğinde“Hikaye anlatıcılığının”çocuk tiyatrosu bağlamında irdelenmesi ve reji yorumu
Study of story telling in east and west dialectics in the context of children's theater and it's stage management interpretation
ÖZGE ELİF YEŞİLYURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sahne ve Görüntü Sanatlarıİstanbul Aydın ÜniversitesiSahne Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELEN KORAD BİRKİYE
PROF. MEHMET BİRKİYE
- Aktif öğretim yöntemi olarak forum tiyatrosunun eğitimde kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri (Tahran ili örneği)
Teachers' views about forum theater applications as a teaching method (The example of Tehran province)
ARASH EBRAZI BAKHSHAYESH
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiGüzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NAMİ EREN BEŞTEPE
- İran geleneksel konut mimarlığının modern konut mimarlığına uzanan süreklilikleri üzerine bir irdeleme: Tebriz örneği
An investigation about continuities of traditional housing architecture to modern housing architecture in Iran: Case of Tabriz
ALIREZA MEHRFAR
- İran geleneksel konutlarında mahremiyet olgusu ve çağdaş açık mutfaklar üzerinden değerlendirilmesi
Conception of privacy in traditional iranian houses and its evaluation in contemporary open-kitchens
DONYA REBOUSHEH
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
İç Mimari ve DekorasyonBahçeşehir Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MELAHAT KÜÇÜKARSLAN EMİROĞLU