Türk sanatı ikonografisinde su ile ilgili hayvan motifleri
Animal motifs related to water in Turkish art iconography
- Tez No: 1021980
- Danışmanlar: PROF. DR. AYÇA ALPER AKÇAY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Resim Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Resim Sanat Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Türk sanatındaki hayvan ikonografisinin suyla ilişkili sembolik derinliğini ortaya koymak ve bu hayvan sembolizmini bütüncül bir şekilde inceleyerek, su, kara hem su hem kara şeklinde geniş eksenli ruhi varlıklarla (iye, yılan, ejder, kuş, memeli vb.) ilişkili kavramların kültürel, kozmolojik ve sembolik anlamlarını ortaya koymaktır. Çalışmada su iyesi(ruhu) etrafında şekillenen su tavşanı, su kelebeği, su samuru, turna kuşu, kur yılanı, kurbağa, fok ve balık gibi varlıkların; ayrıca kara ve göksel güçleri temsil eden ejder, kurt, at, boğa, geyik, kartal, kaplumbağa gibi varlıkların Türk mitik düşüncesindeki rollerinin çözümlenmesi hedeflenmektedir. Araştırma, bu mitolojik varlıkların Türk kültüründe doğa unsurlarının, kozmik düzenin ve ruhlar dünyasının hayvanlar aracılığıyla nasıl anlamlandırıldığı; su-yer-gök üçlemesinin mitolojik hayvanlar üzerinden nasıl temsil edildiği derinlemesine gösterilecektir. Yöntem: Çalışmada nitel bir yöntem benimsenmiş, arşiv kaynakları, yazılmış kitaplar ve ilgili literatür incelenmiştir. Tez Türk sanatında ikonografik bir unsur olarak yer alan ve anlamı su, yağmur ve akarsularla ilişkilendirilen hayvan motiflerinin mitolojik ve sanatsal kökenlerini incelemektedir. Araştırmada bu varlıkların Türk mitolojisi, destanları ve halk inanışlarındaki yeri; Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Kağan Destanı, Manas Destanı, Ergenekon ve Türeyiş gibi klasik metinlerdeki sembolik işlevleriyle ele alınmıştır. Sonuç: Türk mitolojisinde su hem yaratılışın başlangıç noktası hem de yaşamın sürekliliğinin güvencesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Su ruhlarıyla ilgili anlatılar, doğanın her unsurunun canlı, bilinçli ve kutsal sayıldığı eski Türk inanç sisteminin izlerini taşır. Bu nedenle su, yalnızca maddi bir varlık değil; düzeni koruyan, bereket sağlayan, insanı hem fiziksel hem de ruhsal anlamda arındıran dinamik bir kozmik unsurdur. Sonuç olarak, Türk mitolojisi ve sanatında su sembolizmi, yalnızca doğaya duyulan hayranlığın değil, aynı zamanda doğanın ruhuna, düzenine ve kutsallığına duyulan derin saygının bir ifadesidir. Hayvan motifleri, su ruhları ve ikonografik gelenekler bir araya geldiğinde, Türk kültürü insan, hayvan ve doğal unsurların uyum içinde bulunduğu bir kozmik sistem tasavvur eder. Bu tasavvurda her varlık, varoluşun bütününü oluşturan önemli bir parçadır. Bu nedenle su sembolizmi üzerine yapılan her inceleme, Türk kültürünü anlamak için yalnızca bir konu değil, aynı zamanda geniş bir kültürel haritanın merkezine açılan bir kapı niteliği taşır.
Özet (Çeviri)
Purpose: To reveal the symbolic depth of animal iconography in Turkish art as it relates to water, and—by examining this animal symbolism holistically—to elucidate the cultural, cosmological, and symbolic meanings of concepts associated with water, land, and spiritual beings that inhabit both water and land (such as the water spirit, snake, dragon, bird, and mammals). This study aims to analyze the roles in Turkish mythological thought of beings such as the water hare, water butterfly, water otter, crane, wolf snake, frog, seal, and fish—which are shaped around the water spirit (soul)—as well as beings representing terrestrial and celestial powers, such as the dragon, wolf, horse, bull, deer, eagle, and turtle. The research will provide an in-depth examination of how these mythological creatures in Turkish culture interpret natural elements, the cosmic order, and the spirit world through animals, and how the water-earth-sky trinity is represented through mythological animals. Method: A qualitative approach was adopted in this study, involving the examination of archival sources, published books, and relevant literature. The thesis examines the mythological and artistic origins of animal motifs—which appear as iconographic elements in Turkish art and whose meanings are associated with water, rain, and flowing rivers. The research examines the place of these beings in Turkish mythology, epics, and folk beliefs, as well as their symbolic functions in classical texts such as the Dede Korkut Tales, the Oğuz Kağan Epic, the Manas Epic, Ergenekon, and Türeyiş. Conclusion: In Turkish mythology, water appears both as the starting point of creation and as the guarantee of life's continuity. Narratives concerning water spirits bear the traces of the ancient Turkic belief system, in which every element of nature was considered alive, conscious, and sacred. For this reason, water is not merely a material entity; it is a dynamic cosmic element that preserves order, provides abundance, and purifies humans both physically and spiritually. In conclusion, the symbolism of water in Turkish mythology and art is an expression not only of admiration for nature but also of deep respect for nature's spirit, order, and sacredness. When animal motifs, water spirits, and iconographic traditions come together, Turkish culture envisions a cosmic system in which humans, animals, and natural elements exist in harmony. In this conception, every being is an essential part of the whole of existence. Therefore, any study of water symbolism is not merely a subject for understanding Turkish culture but also serves as a gateway to the heart of a vast cultural landscape.
Benzer Tezler
- Erken Hristiyan ve ilk Bizans resim ve kabartma sanatında kaynak ve okullar (2 cilt)
Sources and school of painting and sculpture during the early Christian and first Byzantine period
AHMET MEHMET KİPMEN
- Ejderhanın motif olarak gelişimi ve Osmanlı sanatında kullanımı (1453-1600)
Başlık çevirisi yok
CANDAN ÜLKÜ
- Orta ve İç Asya'da VI-IX. yüzyıllar arasında maden sanatı: Göktürk devri
Metal art in central and inner asia between VI-IX.th centuries: Gokturk period
JALE ÖZLEM OKTAY
Doktora
Türkçe
2013
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAŞAR ÇORUHLU
- Göktürklerde ikonografik açıdan zoomorfik figürler
Zoomorphic figures in Göktürks from an iconographic perspective
YASHAN ZHOU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Sanat Tarihiİstanbul ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM ÇEŞMELİ
- Türklerde ikonografi (hayvan üslubu) ve grafik tasarımında uygulanması
Iconography in Turkish culture (animal style) and implementation on graphic design
ZEYNEP KUL
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Güzel SanatlarHaliç ÜniversitesiGrafik Tasarımı Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. ŞENAY ALSAN