Yazılı ve sözlü kaynaklara göre Timurlu devlet adamları (Sultan Hüseyin Baykara - Ali Şîr Nevâî )
Timurid statesmen according to written and oral sources (Husayn Bāyqarā - Alī Shīr Navāʾī )
- Tez No: 1022619
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSA ŞAMİL YÜKSEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Sultan Hüseyin Baykara, Ali Şîr Nevâî, Timurlular, Özbek Halk Anlatıları, Türkmen Halk Anlatıları, Sözlü Kültür, Halk Hafızası, Siyasi kültür, Örgütsel hafıza, Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā, ʿAlī Shīr Navāʾī, Timurids, Uzbek Folk Narratives, Turkmen Folk Narratives, Oral Tradition, Cultural Memory, Political culture, Verbal culture, Organizational memory
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada Sultan Hüseyin Baykara ve Ali Şîr Nevâî hakkında tarihî kaynaklarda yer alan bilgiler ile Özbek ve Türkmen halk anlatılarında bulunan tasvirler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Timurlu Devleti'nin son büyük hükümdarı Sultan Hüseyin Baykara ile Türk dilinin ve Türk edebiyatının en önemli temsilcilerinden birisi olan Ali Şîr Nevâî XV. yüzyıl Türkistan tarihinin ve Türk dünyasının ortak kültürel hafızasının önde gelen şahsiyetleri arasında yer almaktadır. Çalışmanın temel amacı söz konusu iki tarihî şahsiyetin tarihî kaynaklar ile sözlü anlatılardaki temsil biçimlerini karşılaştırmak, bu temsil biçimlerinin benzer ve farklı yönlerini ortaya koymak ve halk hafızasında meydana gelen dönüşümleri değerlendirmektir. Nitel araştırma tekniği kullanılan çalışmada tarama-derleme ve karşılaştırmalı tarih yöntemleri kullanılmıştır. Çalışmanın tarihî boyutunda döneme ait kronikler, tezkireler ve modern araştırmalar incelenmiş, sözlü kültür boyutunda ise Özbek ve Türkmen edebiyatlarında yer alan halk anlatıları değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler karşılaştırmalı yöntemle analiz edilerek tarihî kaynaklarda yer alan bilgiler ile halk anlatılarındaki tasvirler arasındaki ilişki ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırma sonucunda Özbek ve Türkmen anlatılarının aynı tarihî şahsiyetleri konu edinmelerine rağmen farklı anlatım özellikleri gösterdiği tespit edilmiştir. Özbek anlatılarında Sultan Hüseyin Baykara ile Ali Şîr Nevâî'nin tarihî kişiliklerine daha yakın tasvirler yer alırken, Türkmen anlatılarında özellikle Ali Şîr Nevâî'nin“Mir Ali”adı altında halk kültürünün ideal bilge tipine dönüştüğü görülmüştür. Bununla birlikte her iki anlatı geleneğinde de Nevâî'nin zekâsı, hazırcevaplığı, adalet anlayışı ve halk sevgisi ile Sultan Hüseyin Baykara'nın kültür hamiliği, dostluğa verdiği önem ve adaletli hükümdar kimliği büyük ölçüde korunmuştur. Çalışmada ayrıca Türkmen anlatılarındaki Mir Ali tipinin oluşumu değerlendirilmiş ve bu dönüşümün yalnızca Sovyet dönemi ideolojik etkileriyle açıklanamayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Mir Ali tipinin şekillenmesinde Türk sözlü kültüründe uzun bir geçmişe sahip olan bilge çoban ve halk bilgeliği geleneğinin de önemli rol oynadığı görülmüştür. Sonuç olarak Sultan Hüseyin Baykara ile Ali Şîr Nevâî'nin tarihsel şahsiyetleri halk hafızasında korunmuş, ancak bu şahsiyetler sözlü kültürün dinamik yapısı içerisinde yeniden yorumlanarak ideal hükümdar, bilge devlet adamı ve halk rehberi kimlikleriyle sonraki kuşaklara aktarılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study comparatively examines the representations of Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā and ʿAlī Shīr Navāʾī in historical sources and in Uzbek and Turkmen oral narratives. As the last great ruler of the Timurid State and one of the most prominent figures in Turkic literature and culture, respectively, Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā and ʿAlī Shīr Navāʾī occupy a significant place not only in the history of fifteenth-century Turkestan but also in the collective cultural memory of the Turkic world. The primary aim of this research is to compare the portrayals of these two historical figures in historical sources and oral narratives, to identify the similarities and differences between these representations, and to evaluate the transformations that occurred within popular memory. This study adopts a qualitative research approach and employs literature review, source compilation, and comparative historical research methods. For the historical dimension of the research, contemporary chronicles, biographical works, and modern scholarly studies were examined. For the oral tradition dimension, Uzbek and Turkmen folk narratives concerning Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā and ʿAlī Shīr Navāʾī were analysed. The collected data were evaluated through a comparative approach in order to determine the relationship between historical records and oral representations. The findings demonstrate that although Uzbek and Turkmen narratives focus on the same historical figures, they display significant differences in their narrative approaches. In Uzbek narratives, Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā and ʿAlī Shīr Navāʾī are portrayed in a manner that remains relatively close to their historical identities. In Turkmen narratives, however, ʿAlī Shīr Navāʾī, under the name“Mir Ali”is transformed into an idealized wise man figure representing popular wisdom and moral guidance. Nevertheless, both narrative traditions preserve fundamental characteristics attributed to the historical personalities, including ʿAlī Shīr Navāʾī Nava'i's intelligence, wit, sense of justice, and concern for the people, as well as Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā's patronage of culture, commitment to friendship, and image as a just ruler. The study also examines the transformation of the“Mir Ali”figure in Turkmen narratives and concludes that this development cannot be explained solely through the ideological influences of the Soviet period. The formation of this character was also shaped by older layers of Turkic oral tradition, particularly the motifs of the wise shepherd and the folk sage. Consequently, while the historical identities of Sulṭān Ḥusayn Bāyqarā and ʿAlī Shīr Navāʾī were preserved within popular memory, they were simultaneously reinterpreted through the dynamic mechanisms of oral culture and transmitted to subsequent generations as models of the ideal ruler, wise statesman, and moral guide.
Benzer Tezler
- Horasan'dan Nevşehir'e yazılı ve sözlü kaynaklara göre Horasan Erenleri
From Horasan to Nevşehir Horasan Eren according to written and oral sources
METİN ÇALI
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TarihNevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiAlevi Bektaşi Kültürü Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İLGAR BAHARLU
- Karamanlıca kaynaklara göre Nevşehir
Nevsehir according to karamalica sources
SEVGİ PAÇACI
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Halk Bilimi (Folklor)Nevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiTürk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ADEM ÖGER
- Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinin hazırlanması, uygulanması ve lise yöneticilerine göre sorunlar ve çözümler
The Preparation of the budget of the ministry of education its application, related problems and their solutions according to high school administrators
RAMAZAN GÖZÜTOK
Doktora
Türkçe
2002
Eğitim ve ÖğretimHacettepe ÜniversitesiEğitim Yönetimi, Teftişi, Planlaması ve Ekonomisi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYTAÇ AÇIKALIN
PROF. DR. HÜSEYİN BAŞAR
- Elif Şafak'ın romanlarında halk bilimsel ögeler
Scientific components for folk in Elif Şafak's novel
DERYA HAŞLAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve EdebiyatıTrakya ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SELMA SOL
- Ondokuzuncu yüzyıla ait bir baytarnamede at kültürü (yazılı ve basılı kaynaklarla karşılaştırma)
Başlık çevirisi yok
ALİ ABBAS ÇINAR