İştikâk İlminin Kur'an Yorumuna Etkisi
The Effect of the Science of Ishtiqāq on the Interpretation of the Qur'an
- Tez No: 1022877
- Danışmanlar: PROF. DR. HALİFE KESKİN, DR. ÖĞR. ÜYESİ DAVUT ORHAN, DR. ÖĞR. ÜYESİ ZAHİR ASLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Anlam bilim, Arap dili, Tefsir, İştikak, Semantics, Commentary, Derivation
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kur'ân'ın anlaşılmasında Arap diline ait ilmî disiplinlerin önemli bir yeri bulunmaktadır. Klasik kaynaklarda müfessirin bilmesi gereken ilimler arasında zikredilen iştikâk ilmi, kelimeler arasındaki kök, yapı ve anlam ilişkilerini incelemesi bakımından tefsirde anlam tercihlerini etkileyen unsurlardan biridir. Bir kelimenin hangi kökten türediği, hangi mastar veya anlam hattıyla ilişkilendirildiği, aldığı sarfî yapı yahut ait olduğu anlam alanı, âyetin yorum çerçevesini doğrudan etkileyebilmektedir. Bu yönüyle iştikâk, yalnızca sarf ve lugat ilimlerinin konusu olmayıp Kur'ân lafızlarının anlam imkânlarını ve bu imkânların sınırlarını göstermesi bakımından tefsirle yakından ilişkili bir disiplindir. Bu çalışmada öncelikle iştikâk kavramının mahiyeti, tarihî gelişimi, türleri, asıl-fer' ilişkisi, sarf ilmiyle bağlantısı ve tefsirdeki işlevi ele alınmaktadır. Ardından iştikâkın Kur'ân yorumuna etkisi, seçilmiş lafızlar üzerinden iki ana başlık altında incelenmektedir. İlk başlıkta farklı kök, mastar veya aynı kök içindeki farklı anlam hatlarına bağlı iştikâk ihtimallerinin âyet yorumuna etkisi değerlendirilmektedir. İkinci başlıkta ise kelimenin kök anlamı, sarfî yapısı, kullanım yaygınlığı ve anlam alanının tefsirdeki yorumlara nasıl yansıdığı ele alınmaktadır. Bu çerçevede her lafız önce ilgili âyetin bağlamı içinde ele alınmış, ardından lugat kaynaklarındaki anlam alanı tespit edilmiş, daha sonra klasik ve çağdaş tefsirlerdeki yorumlar mukayeseli biçimde incelenmiştir. Çalışma boyunca rivayet tefsirleri, dirayet tefsirleri, dil merkezli açıklamalar ve çağdaş tefsirler birlikte değerlendirilmiştir. Böylece müfessirlerin ilgili lafızları doğrudan lugat anlamıyla mı, kök ve yapı tahliliyle mi, rivayetler üzerinden mi yoksa bağlam merkezli bir tercihle mi açıkladıkları gösterilmeye çalışılmıştır. İncelenen örnekler, iştikâkın bazı yerlerde âyetin anlam yönünü belirgin biçimde değiştirdiğini, bazı yerlerde temel anlamı değiştirmeden farklı vurgu alanları meydana getirdiğini, bazı yerlerde ise yorumun sınırını belirleyen bir ölçü işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak iştikâkın Kur'ân tefsirinde yalnızca yardımcı bir dil unsuru olmadığı; lugat, sarf, bağlam ve tefsir geleneğiyle birlikte işletildiğinde anlamı açıklayan, yorum ihtimallerini gösteren ve keyfî yorumların önüne geçen önemli bir disiplin olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.
Özet (Çeviri)
The sciences of the Arabic language occupy a central position in the interpretation of the Qur'an. Among the disciplines that classical scholars regarded as indispensable for the mufassir (exegete), the science of ishtiqāq (morphological derivation) emerges as one of the principal factors guiding exegetical interpretation due to its examination of the semantic and root-based relationships between words. The root from which a word is derived, the semantic field to which it belongs, and the derivational framework within which it is analyzed may directly shape the interpretive boundaries of a Qur'anic verse. In this respect, ishtiqāq is not merely a branch of morphology and lexicography, but also a significant hermeneutical instrument that contributes to the construction of meaning in Qur'anic exegesis. This study first examines the conceptual framework of ishtiqāq, its historical development, and its various classifications. In particular, it evaluates the position of categories such as al-ishtiqāq al-asghar (minor derivation), al-ishtiqāq al-kabīr (major derivation), and al-ishtiqāq al-akbar (supreme derivation) within the classical Arabic linguistic tradition. The study then explores the influence of derivation on the relationship between root and meaning, together with its function in tafsir, thereby revealing the semantic approaches developed by exegetes through root-word associations. In the applied section of the study, the influence of ishtiqāq on Qur'anic exegesis is analyzed through selected Qur'anic vocabulary. Within this framework, interpretations presented in exegetical works composed from the formative period of tafsir to the modern era are comparatively examined, with particular emphasis on both riwāyah-based and dirāyah-based exegetical traditions. The analysis demonstrates how a single lexical form may acquire multiple layers of meaning through different derivational possibilities and how such possibilities contribute to interpretive diversity within the exegetical tradition. The study concludes that ishtiqāq is not merely an auxiliary linguistic element in Qur'anic exegesis; rather, it constitutes a substantial interpretive mechanism that broadens semantic horizons, expands exegetical possibilities, and contributes significantly to the enrichment of the tafsir tradition.
Benzer Tezler
- Muntecebuddîn el-Hemedânî ve el-Ferîd fî İ'râbi'l-Kur'âni'l-Mecîd adlı eserinde lugat ve sarf
Muntacabuddin al-Hamadani and linguistics and morphology in the his work named al-Farid fi İrabi'l Qurani'l-Majid
MAHSUM TAŞ
Doktora
Türkçe
2020
Doğu Dilleri ve EdebiyatıDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAHYA SUZAN
- التوجيه اللغوي للقراءات القرآنية عند ابن كثير
Et-tevchiu'l-luğavili'l-kıraati'l-Kuranıyye, inde İbni Kesir
WRYA YASEEN MOHAMMED MOHAMMED
Yüksek Lisans
Arapça
2018
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. OUSAMA EKHTIAR
- Ahmet b. Mustafa es-Saruhânî el-Lâlî'nin Kavânînu's-Sarf Adlı Eserinin Edisyon Kritiği ve Tebyizi
Ahmet b. Mustafa es-Saruhânî el-Lâlî and Edition Critique and rewrite of his work Kavânînu's-Sarf
HÜSEYİN KILINÇARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2007
MorfolojiDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. CÜNEYT EREN
- İbn 'Acîbe el-Hasenî'nin hayatı ve“Tefsîru'l-Fâtiḥati'l-Kebîr”adlı eserinin tefsir metodolojisi yönünden incelenmesi
The life of Ibn 'Acîbe el-Hasenî and investigation of the work titled“Tefsîru'l-Fâtiḥati'l-Kebîr”in terms of tefsir methodology
MEHMET SAİT SAMSA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NAİM DÖNER
- Arap dili ve edebiyatı açısından İbn Hazm
Ibn Hazm from the perspective of Arabic language and literature
ŞAHABETTİN ERGÜVEN