Keçeci Baba, Hubyar Sultan, Şah İbrahim Veli ve Sultan Sinemilli ocaklarındaki cem erkânlarında yapılan semah ve semah dışı hizmetlerin performans teori kapsamında karşılaştırılması
A comparative analysis of semah and non-semah services in cem ceremonies of the Keçeci Baba, Hubyar Sultan, Şah İbrahim Veli, and Sultan Sinemilli ocaks within the framework of performance theory
- Tez No: 1023021
- Danışmanlar: PROF. DR. SERTAN DEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: Alevilik, Ocaklık Geleneği, Cem Erkânı, Semah, Semah Dışı Hizmet, Performans Teori, Alevism, The Ocak Tradition, Cem Ceremony, Semah, Non-Semah Services, Performance Theory
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Müzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yüzyıllar boyunca inançlarını gizli yaşayan Alevi toplumu, ocaklık geleneği hususunda ve yapılan ritüeller çerçevesinde bu gizliliği sürdürmüştür. Fakat son zamanlarda yapılan birçok akademik çalışmalarla birlikte, günümüzde bu geleneğe dair yapılan saha araştırmaları, özellikle performans teori konusundaki çalışmalar oldukça hız kazanmıştır. Söz konusu çalışmalar günümüz koşullarında görsel veriler kanalıyla yoğun olarak sunulmaktadır. Şüphesiz ki buna vesile olan unsur, Aleviliği anlatan, günümüze kadar ulaşan birçok yazılı kaynakların olması ve inancın özünde yatan sözlü kültürün varlığıdır. Özellikle Anadolu'daki Aleviliğin önemli yapı taşını oluşturan, geçmişten günümüze inanç köprüsünü devam ettiren ocaklık geleneği, dede–talip ilişkisinin ve mürşit, pir, rehber gibi inanç önderlerine dayalı yapılanmanın kuşaktan kuşağa aktarılması ve bu gelenek içerisinde yer alan ibadetlerin günümüze kadar ulaşması açısından oldukça önemli bir işleve sahiptir. Bu ibadetler, uyulması gereken bazı kuralları beraberinde getirmektedir. İşte her bir ocakta yapılan cem erkânlarındaki ibadetler yani semah ve semah dışı hizmetler, kurallar çerçevesinde gerçekleşmektedir. Şüphesiz ki bu kurallar içerisinde sözlü kültür, beraberinde heterojen yapıyı oluşturmuş ve farklılıkları meydana getirmiştir. Dolayısıyla sözlü kültür geleneğinin etkisiyle ocaklar arasında bölgesel ve yöresel farklılıklar doğrultusunda yapılan cem erkânlarındaki uygulamalarda çeşitlilik ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, Keçeci Baba, Hubyar Sultan, Şah İbrahim Veli ve Sultan Sinemilli ocaklarında yapılan cem erkânlarını semah ve semah dışı hizmetler bağlamında inceleyerek, söz konusu ocaklar arasında ortaya çıkan uygulama farklılıklarını ve bu farklılıkların nedenlerini karşılaştırmalı olarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda cem erkânlarında yer alan hizmetlerin süreleri, işlevleri ve icra biçimleri değerlendirilmiş, özellikle semah hizmetinin süresi bakımından bazı ocakların farklılaştığı tespit edilmiştir. Bu farklılıkların nedenleri ise taliplere uygulanan anket çalışmasıyla elde edilen veriler doğrultusunda tablolar ve grafikler aracılığıyla ortaya konulmuştur. Çalışmada, nitel ve nicel araştırma yöntemleri birlikte kullanılmıştır Karma yöntem yaklaşımına dayalı açıklayıcı ve karşılaştırmalı bir alan araştırması şeklinde yürütülmüştür. Literatür taraması yapılmış, doküman analiziyle elde edilen veriler, katılımcı gözlem, anket uygulaması ve yarı yapılandırılmış görüşmelerle desteklenmiş, incelenen ocaklardaki cem erkânlarında yer alan semah ve semah dışı hizmet süreleri, işlev ve icra biçimleri bakımından karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Ayrıca cemler, görüntü kayıtları aracılığıyla kayıt altına alınmış, zâkirler tarafından seslendirilen semahlar notaya alınarak müzikal açıdan incelenmiş ve elde edilen veriler performans teorisi kapsamında değerlendirilmiştir. Günümüzde özellikle kentlerde yaygınlaşan hibrit cem uygulamaları sonucunda, ocaklara özgü semah ve semah dışı hizmetlerin icra biçimleri, unutulmaya yüz tutmuştur. Bu çalışma, söz konusu ocaklarda yapılan cem erkânlarını karşılaştırmalı olarak inceleyerek mevcut ocakların kendine özgü uyguladığı ritüel yapısını ortaya koymakta, bu yönüyle ocaklara özgü yapılan cem erkânındaki semah ve semah dışı hizmetlerin bilimsel olarak kayıt altına alınmasına ve belgelenmesine katkı sağlamaktadır. Ayrıca literatürde, çoğunlukla ocakların tarihsel süreçleri ve sosyo-kültürel yapıları ele alınırken, cem erkânlarında icra edilen semahların hizmet sıralaması, süresi ve inanç müziği içerisindeki bütünsel yapısına ilişkin çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu yönüyle araştırma, alana özgün veriler sunarak sonraki akademik çalışmalara kaynak oluşturmayı ve yapılacak çalışmalara örnek teşkil etmeyi hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
For centuries, the Alevi community has preserved its beliefs in secrecy, particularly with regard to the ocak tradition and the rituals performed within it. In recent years, however, numerous academic studies and field research on this tradition have accelerated, especially in the context of performance theory. These studies are now frequently presented through visual data, facilitated by the existence of many written sources on Alevism that have survived to the present day, as well as the oral culture embedded in the belief system. The ocak tradition, which constitutes a fundamental pillar of Anatolian Alevism and sustains the bridge of faith from past to present, plays a crucial role in transmitting the dede–talip relationship and the organizational structure based on spiritual guides such as mürşit, pir, and rehber across generations. The preservation of rituals within this tradition has been of significant functional importance, as these practices are bound by specific rules. In each cem ceremony conducted within an ocak, both semah and non-semah services are performed according to these rules. Oral culture, embedded within these practices, has contributed to a heterogeneous structure, producing differences and diversity. Consequently, under the influence of oral tradition, the performance of Cem rituals varies across ocaks, reflecting regional and local distinctions. This study aims to comparatively examine the cem ceremonies of the Keçeci Baba, Hubyar Sultan, Şah İbrahim Veli, and Sultan Sinemilli ocaks in terms of semah and non-semah services, identifying differences in practice and their underlying causes. The duration, functions, and performance styles of the services were evaluated, with particular attention to variations in the duration of semah performances. The reasons for these differences were determined through data obtained from questionnaires administered to talips, and the findings were presented in tables and charts. Both qualitative and quantitative research methods were employed. The study was conducted as an explanatory and comparative field investigation based on a mixed-methods approach. A literature review was performed, and data obtained through document analysis were supported by participant observation, questionnaire application, and semi-structured interviews. The cem ceremonies in the examined ocaks were comparatively analyzed in terms of the duration, functions, and performance styles of semah and non-semah services. Furthermore, the ceremonies were video-recorded, and the semahs performed by zakirs were transcribed and analyzed musically, with the findings evaluated within the scope of performance theory. Today, particularly in urban areas, the spread of hybrid cem practices has led to the erosion of the original performance styles of semah and non-semah services specific to each ocak. By comparatively examining the cem ceremonies of these ocaks, this study reveals their unique ritual structures and contributes to the scientific documentation and preservation of Alevi ritual heritage. Moreover, while most of the literature focuses on the historical processes and socio-cultural structures of ocaks, studies addressing the sequence, duration, and holistic structure of semahs within cem ceremonies remain limited. In this respect, the research provides original field data and aims to serve as a reference for future academic studies.
Benzer Tezler
- Tokat yöresi Alevî-Bektaşî inancında zâkirlik geleneği
The tradition of dhikr performers among Alevî-Bektashi belief in Tokat territory
DENİZ GÜNEŞ
Doktora
Türkçe
2013
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. EROL PARLAK
ÖĞR. GÖR. SÜLEYMAN ŞENEL
- Keçeci Baba Ocağı üzerine nitel araştırma
Qualitative studies on the hearth(ocak) of Keçeci Baba
MELİKE TEPECİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
SosyolojiAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiAlevi Bektaşi Kültürü Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERDAL AKSOY
- Kültürel psikoloji bağlamında yerel sağaltım yöntemleri (Karacaahmet Türbesi ve Keçeci Baba Türbesi örnekleri)
Indigenous therapeutic methods in the context of cultural psychology (Karacaahmet Shrine and Kececi Baba Shrine examples)
ZELİHA SUBAŞI
Doktora
Türkçe
2018
PsikolojiOndokuz Mayıs ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ RIZA AYDIN
- Amasya bölgesi Alevi ocaklarında inanç ve ritüeller: Ali Pir Civan Ocağı örneği
Faith and rituals in the Amasya Alevi region quarrys example of Ali Pir Civan Quarry
İLAYDA ÇAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Halk Bilimi (Folklor)Çağ ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BEGÜM KURT
- Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerin anne-baba stresi, aile psikolojik sağlamlık ve umut düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi
An examination of the relationship between parental stress, family resilience, and hope levels among parents of children with special needs
SELVİ KABLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Sağlık Eğitimiİstanbul Ticaret ÜniversitesiAile Danışmanlığı ve Eğitimi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ BERRA KEÇECİ