Sağlık hizmetlerinde yapay zeka kullanımına yönelik tutum ile tıbbi güvensizlik arasındaki ilişkide doktora güvenin aracı rolü
The mediating role of trust in physicians in the relationship between medical mistrust and attitudes toward the use of artificial intelligence in healthcare
- Tez No: 1023185
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HALİL ŞENGÜL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sağlık Yönetimi, Healthcare Management
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sağlık Yönetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Sağlık hizmetlerinde alanında yaşanan dönüşüm, dijitalleşme süreçleri ve yapay zekâ teknolojilerinin bu süreçlere uyarlanması, alanda köklü bir değişime neden olmaktadır. (Jiang vd., 2017; Al Kuwaiti vd., 2023). Ancak bu yenilikçi teknolojilerin başarılı bir şekilde uygulanması bireylerin, sağlık profesyonellerinin ve diğer alan paydaşlarının bu sistemleri psikolojik, sosyal ve kültürel anlamlarıyla daha hızlı bir şekilde benimsemesine yol açmaktadır. (Çetin, 2023). Böylece değişen dinamikler başarılı bulundukça alanda bu değişimi kabul etmekte ve hedeflerine daha hızlı ilerlemektedir. (Avaner ve Fedai, 2017). Bu çalışmanın temel amacı, bireylerin sağlık sistemine ve tıbbi kurumlara karşı duydukları tıbbi güvensizlik düzeyinin sağlık hizmetlerinde yapay zekâya yönelik genel tutumları üzerindeki etkisini incelemektir. (Benkert vd., 2019). Ayrıca, bu ilişkide“doktora güven”faktörünün üstlendiği aracı (mediatör) rolün ampirik olarak test edilmesi hedeflenmektedir. Nicel araştırma yöntemlerinden nedensellik modeline dayalı ilişkisel tarama deseniyle yürütülen bu araştırma, kesitsel bir tasarıma sahiptir. Araştırmanın evrenini İstanbul'da yaşayan bireyler oluşturmuştur. Veriler, örnekleme yöntemiyle seçilen 465 katılımcıdan çevrimiçi anket aracılığıyla toplanmıştır. Veri toplama sürecinde katılımcıların demografik özelliklerini, sağlık sistemi kullanım alışkanlıklarını ve teknoloji algılarını belirlemeye yönelik soruların yanı sıra; Tıbbi Güvensizlik Ölçeği, Doktora Güven Ölçeği (Şengül ve Bulut, 2020) ve Sağlık Hizmetlerinde Yapay Zekâya Yönelik Genel Tutum Ölçeği (Kaya ve İşci, 2025) kullanılmıştır. Elde edilen verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t testi, ANOVA ve Pearson korelasyon analizi uygulanmış; aracılık modelinin test edilmesinde ise 5000 bootstrap örneklemli yapısal eşitlik modellemesinden (YEM) faydalanılmıştır. (Gallucci ve Jentschke, 2021; Rosseel, 2019). Analiz sonuçları, tıbbi güvensizlik ile yapay zekâya yönelik genel tutum arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Sağlık sistemindeki ticari anlayış, iletişim sorunları ve tıbbi hatalar sebebiyle insan faktörüne (hekime veya yöneticiye) olan güvenini yitiren hastaların insani olumsuzluk durumları ve eksikliklerden arınmış, daha objektif bir alternatif olarak algıladıkları yapay zekâya karşı olumlu bir tutum geliştirdiği görülmüştür. (Türkyılmaz, 2021; Yeşildal vd., 2020). Kurulan Yapısal Eşitlik Modeli, tıbbi güvensizliğin yapay zekâ tutumu üzerindeki etkisinde“doktora güven”değişkeninin istatistiksel olarak anlamlı bir kısmi aracı rolü olduğunu doğrulamıştır. Bulgular, toplam etkinin %14,9'unun bu güven ilişkisi üzerinden gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Buna göre, hastanın genel sağlık sistemine güvenmese bile kendi hekimine duyduğu güven, yapay zekâ kullanımının rasyonel bir tıbbi araca dönüşmesini sağlayan kritik bir denge unsuru olarak işlev görmektedir (Temel ve Şantaş, 2024; Türkyılmaz, 2021). Demografik bulgular incelendiğinde; 26 yaş altı genç“dijital yerlilerin”(Ekinci, Tutgun-Ünal ve Tarhan, 2021), lisans ve lisansüstü eğitime sahip bireylerin (Eroğlu ve Gökkaya, 2025) ve bizzat sağlık sektöründe çalışan profesyonellerin yapay zekâ teknolojilerine daha olumlu yaklaştığı tespit edilmiştir. (Akalın ve Veranyurt, 2021). Katılımcılar teşhis ve tedavi süreçlerinde teknolojinin tam otonomisine karşı çıkarak en yüksek oranda (%44,9)“doktor ve yapay zekâ birlikte karar almalıdır”seçeneğini tercih etmiş ve“insan-makine ortaklığı”fikrini desteklemişlerdir. Sonuç olarak, yapay zekânın sağlık sistemi ile uyumlu bir şekilde çalışması sürecinde toplumun mahremiyet endişelerini giderecek veri güvenliği ve şeffaflığın en üst düzeyde sağlanması gerekmektedir. Eş zamanlı olarak, hekim-hasta ilişkisindeki güvenin yeniden inşası makro düzeydeki sağlık politikaları açısından hayati önem taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
The transformation in healthcare services, digitalization processes, and the adaptation of artificial intelligence technologies to these processes are causing a fundamental change in the field (Jiang et al., 2017; Al Kuwaiti et al., 2023). However, the successful implementation of these innovative technologies leads to individuals, healthcare professionals, and other stakeholders adopting these systems more quickly in psychological, social, and cultural terms (Çetin, 2023). Thus, as the changing dynamics are found to be successful, the field accepts this change and progresses towards its goals more quickly (Avaner and Fedai, 2017). The main purpose of this study is to examine the effect of the level of medical distrust that individuals feel towards the healthcare system and medical institutions on their general attitudes towards artificial intelligence in healthcare services (Benkert et al., 2019). In addition, it aims to empirically test the mediating role of the“trust in the doctor”factor in this relationship. This research, conducted using a relational survey design based on the causality model from quantitative research methods, has a cross-sectional design. The research population consisted of individuals living in Istanbul. Data were collected from 465 participants selected by sampling method through an online questionnaire. In addition to questions aimed at determining the demographic characteristics of the participants, their health system usage habits, and their perceptions of technology; the Medical Distrust Scale, the Doctor Trust Scale (Şengül and Bulut, 2020), and the General Attitude Towards Artificial Intelligence in Healthcare (Kaya and İşci, 2025) were used in the data collection process. Descriptive statistics, independent samples t-test, ANOVA, and Pearson correlation analysis were applied in the analysis of the obtained data; and structural equation modeling (SEM) with a 5000-sample bootstrap was used to test the mediation model (Gallucci and Jentschke, 2021; Rosseel, 2019). The analysis results show a positive and statistically significant relationship between medical distrust and general attitudes towards artificial intelligence. Patients who have lost trust in the human factor (doctor or administrator) due to commercial considerations in the healthcare system, communication problems, and medical errors have developed a positive attitude towards artificial intelligence, which they perceive as a more objective alternative free from human negativity and shortcomings (Türkyılmaz, 2021; Yeşildal et al., 2020). The established Structural Equation Model confirmed that the“trust in doctor”variable plays a statistically significant partial mediating role in the effect of medical distrust on attitudes towards artificial intelligence. The findings reveal that 14.9% of the total effect occurs through this trust relationship. Accordingly, even if a patient does not trust the general healthcare system, their trust in their own doctor functions as a critical balancing element that enables the use of artificial intelligence to become a rational medical tool (Temel and Şantaş, 2024; Türkyılmaz, 2021). When demographic findings are examined; It has been found that young“digital natives”under the age of 26 (Ekinci, Tutgun-Ünal and Tarhan, 2021), individuals with undergraduate and postgraduate education (Eroğlu and Gökkaya, 2025), and professionals working directly in the healthcare sector have a more positive attitude towards artificial intelligence technologies (Akalın and Veranyurt, 2021). Participants opposed the complete autonomy of technology in diagnosis and treatment processes, most frequently (44.9%) choosing the option that“doctors and artificial intelligence should make decisions together”and supporting the idea of“human-machine partnership.”In conclusion, in the process of artificial intelligence working harmoniously with the healthcare system, data security and transparency must be ensured at the highest level to address the public's privacy concerns. Simultaneously, rebuilding trust in the physician-patient relationship is vital for macro-level health policies.
Benzer Tezler
- Uşak ilinde görev yapan sağlık çalışanlarının sağlıkta yapay zekâ kullanımına hazır bulunuşluklarının değerlendirilmesi
Evaluation of healthcare workers' readiness for the use of artificial intelligence in healthcare in Uşak province
NİMET SENA ERTUĞRUL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiUşak ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ UTKU ESER
- Sağlık çalışanlarının yapay zekâ uygulamalarına ilişkin tutum analizi
Attitude analysis of health employees' on artificial intelligence applications
HANDAN ŞİRİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Sağlık Yönetimiİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EDA YILMAZ ALARÇİN
- Aile hekimlerinin klinik karar süreçlerinde yapay zeka kullanımı: Farkındalık, tutum ve etik yaklaşımlar
The use of artificial intelligence in clinical decision-making processes by family physicians: Awareness, attitudes, and ethical approaches
MEHMET ALİ YÜRÜRDURMAZ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
Aile HekimliğiKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CELAL KUŞ
- Uşak ili Aile Sağlığı Merkezlerinde görev yapan sağlık çalışanlarında yapay zekâ kaygısının incelenmesi
Investigation of artificial intelligence anxiety among healthcare workers in Family Health Centers in Uşak province
MEHMET AKİF ŞAHİN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiUşak ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ UTKU ESER
- Birinci basamakta çalışan hekim, ebe ve hemşirelerde yapay zekâ kaygısı, yapay zekâ okuryazarlığı ve sağlık hizmetlerinde yapay zekâ kullanımına yönelik tutumun değerlendirilmesi
Evaluation of artificial intelligence anxiety, AI literacy, and attitudes toward the use of artificial intelligence in health services among physicians, midwifes, and nurses working in primary care
AFRANUR ŞENTÜRK HAYAL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiMarmara ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BUĞU USANMA KOBAN