Tüketicilerin yapay zekâ program çıktıları üzerinden algıladıkları sahiplik durumu
Consumers' perception of ownership regarding artificial intelligence program outputs
- Tez No: 1024596
- Danışmanlar: PROF. DR. MUHAMMET ALİ TİLTAY
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İşletme, Business Administration
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İşletme Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay zekâ araçlarının yaygınlaşmasıyla birlikte tüketiciler, yapay zekâ çıktılarının üretim sürecine giderek artan biçimde katılmaktadır. Ancak bu çıktılara yönelik psikolojik sahiplik algısının nasıl oluştuğu yeterince açıklığa kavuşmamıştır. Bu araştırma, tüketicilerin temel psikolojik ihtiyaçlarının yapay zekâ çıktılarına yönelik psikolojik sahiplik algısını nasıl etkilediğini ve bu ilişkide algılanan kontrolün üstlendiği aracı rolü incelemektedir. Çalışmada keşfedici sıralı karma yöntem kullanılmıştır. Nitel aşamada, yapay zekâyı işlerinde kullanan 21 katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş ve veriler tematik analizle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda yapay zekâ algıları, kullanım biçimleri ile kontrol ve sahiplik deneyimine ilişkin temalar belirlenmiş; kontrol algısının sahiplik deneyiminde merkezi bir konumda olduğu görülmüştür. Nicel aşamada, yapay zekâyı yazılım geliştirme, tasarım ve akademik yazım amacıyla kullanan katılımcılardan anket yoluyla veri toplanmış ve analizler 340 geçerli katılımcı üzerinden yürütülmüştür. Aracılık ilişkileri PROCESS Makro ile, kullanım amacına göre farklılaşma ise tek yönlü varyans analizi ile test edilmiştir. Bulgular üç noktada toplanmaktadır. İlk olarak, algılanan kontrolün temel psikolojik ihtiyaçlar ile psikolojik sahiplik arasındaki ilişkide aracı rol üstlendiği; temel psikolojik ihtiyaçların sahiplik üzerindeki etkisinin büyük ölçüde kontrol algısı üzerinden açıklandığı görülmüştür. İkinci olarak, yapay zekâ çıktılarına yönelik sahiplik düzeyi yoğun kullanıma karşın görece sınırlı kalmaktadır. Üçüncü olarak, sahiplik algısı tüketicilerin kullanım amacına göre anlamlı biçimde farklılaşmaktadır. Bulgular bütünüyle, yapay zekâ çıktılarına yönelik sahipliğin tüketicilerin üretim sürecindeki denetimiyle biçimlenen, farklı düzeylerde ortaya çıkan ve bağlama duyarlı bir deneyim olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Artificial intelligence tools have become increasingly widespread, and consumers are more actively involved in the production of AI-generated outputs. However, how psychological ownership of these outputs is formed remains insufficiently understood. This study examines how consumers' basic psychological needs influence their psychological ownership of AI outputs and the mediating role of perceived control in this relationship. An exploratory sequential mixed-methods approach was employed in the study. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted with 21 participants who use artificial intelligence in their work, and the data were analyzed through thematic analysis. The analysis identified themes related to perceptions of artificial intelligence, patterns of use, and experiences of control and ownership; perceived control emerged as central to the experience of ownership. In the quantitative phase, survey data were collected from participants who use AI for software development, design, and academic writing, and the analyses were conducted with 340 valid participants. Mediation effects were tested using the PROCESS Macro, while differences across usage purposes were examined through one-way analysis of variance. The findings can be summarized in three main points. First, perceived control mediates the relationship between basic psychological needs and psychological ownership; the effect of basic psychological needs on ownership is largely explained through perceived control. Second, the level of psychological ownership of AI outputs remains relatively limited despite intensive use. Third, psychological ownership differs significantly across consumers' usage purposes. Taken together, the findings reveal that psychological ownership of AI outputs is a context-sensitive experience that emerges at different levels and is shaped by consumers' control over the production process.
Benzer Tezler
- Türkiye'de üretilen dikiş ipliklerinin incelenmesi ve konfeksiyon endüstrisinde kullanım uygunluklarının araştırılması
Başlık çevirisi yok
CUMHUR ÇAKMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Tekstil ve Tekstil MühendisliğiEge ÜniversitesiTekstil Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. M. NAZMİ ERCAN
- Türk tütüncülüğünün yabancı tütün ve sektöre açılmasıyla Türk tütüncülüğü ve geleceğine ilişkin tütün politikası
Başlık çevirisi yok
HALUK TANRIVERDİ
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Ekonomiİstanbul Üniversitesiİşletme Yönetimi ve Organizasyon Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YILDIRIM ÖNER
- Reklam pazarlama
Başlık çevirisi yok
A.SELÇUK TUNA
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Reklamcılıkİstanbul ÜniversitesiGazetecilik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET NİYAZİ ÖKTEM
- Pazarlamada standardizasyonun yeri yaş meyve ve sebze ihracatında standardizasyonun önemi üzerinde bir inceleme
Başlık çevirisi yok
RECAİ ÇINAR