Goreyê Teorîyê Leksîkolojî Ferhengê Zazakî yê Şaban Şenateşî Ser o Xebatên

Leksikoloji Teorilerine Göre Şaban Şenateş'in Zazaca Sözlüğü Üzerine Bir Çalışma

Tez No: 1024636
Yazar: FARUK ÇETİNKAPLAN
Danışmanlar: DOÇ. AHMET KIRKAN
Tez Türü: Yüksek Lisans
Konular: Dilbilim, Linguistics
Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
Yıl: 2025
Dil: Kürtçe
Üniversite: Mardin Artuklu Üniversitesi
Enstitü: Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü
Ana Bilim Dalı: Kürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
Bilim Dalı: Kürt Dili ve Kültürü Bilim Dalı
Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Sernuşte yê Tezî: Goreyê Teorîyê Leksîkolojî Ferhengê Şaban Şenateşî Ser o Xebatên A. Mebhesa Tezî: Mebhesa na teze, Ferhengê Zazakî yê Şaban Şenateşî goreyê leksîkolojî dasilasnayeno. Hîmê Teorîyê leksîkolojî Ewropa de 1960 de çebyayo. Labelê 2000 ra tepya zî ancax resayo ma. Xebatê vateknasîye(lexicology) ser o makaleyê kurdî estê labelê heta nika tezên nêameyo nuştiş. Bi na xebata belkî na venganeye bêro pir kerdiş. Derheq dê tarîxê ferhengan ser do malûmatî bideyê. Derheq dê ferhengî û termê ke ferhengan ser o awan bîyê; leksem, leksîkolojî, leksîzasyon, leksikografî û metaleksîkografî do bêro kudênayîş. B. Medaya Cigêrayişî: Mexsedê na xebate, goreyê ferhengnasîye ferheng senîn virazîyeno çend babet ferhengî estê, qaydeyê ferhengnasîye çi çî yê do bêro tarîf kerdiş. Ney ra tepya ferhengê ke bivirazîyê xusûsî bi zuwandê zazakî ya ferheng viraştoxan rê belkî bibo jew çimeyên. Na xebate, jew ferheng çend ra çend ro teorîyandê leksikolojî yeno çend ra çend ro ci nîno jew hiş û şikên do bido wendoxandê xwu. Bi na xebata xwu ya, eserê Ferhengê Zazakî yê Şenateşî ser o vinderdişa qaydeyê leksîkolojî rojanî arden o. C. Muhîmeya Paliknayişî: Lehçeyan dê kurdî de, rewşa tewr xirabe yê zazakî ya. Fekandê zazakî mîyan de zî yê tewr eserê ke tayn deyayê fekê Sêwreg ê. Şaban Şenateş, 27 serran de 36685 madeyî qeyd kerdo. Qandê coy na xebata hina bikede gerek peyangoşî nêbo. Mîyandê ferhengî de tenya çekuyê Sêwregi zî çinî yê. Çekuyê mintiqayandê zazayan boline ra çi aşnawito ferhengê xwu de qeyd kerdo. No zî ferhengî keno ferhengêndo zuwanpêroyî. No ferheng, zazakî bi zazakî, mîsal û tirkîya ci dayene ferqêndo sereke yo. Heta nika xebatênda hina gird û hera bi zazakî ya nêvirazîyaya, qandê coy nê ferhengî bi teorîyê leksîkolojî ya dasilasnayene muhîm a. Usulê Paliknayişî: 1-Çerçeweyê Fikrî 2-Tehlîlê Tedeyî 3-Tehlîlê Leksîkolojîkî 4-Lîteratur Têvdayene 1- Çerçeweyê Fikrî: Seserra 19. de dara zanistî xeylê gilan dana. Nê gilan ra gila ferhengnasîye zî cayê xwu bi qaydeyan a gîna. Labelê hinî aseno ke ferhengkarê zazakî qaydeyê leksîkolojî ra bara xwu kemî girota. Eger qaydeyê ferhengnasîye nêzaneyo do xebata xwu alozî ra nêşo bireyno. Ferheng amade kerdiş asan nîya û bi serran a ramena, merdim umrê xwu nano ser. Heta nika nezdîyê 25î ferhengê zazakî hadre bibê zî usulê teqlîdî û xoserî hadre bîyê. Pirsgirêkê ma yo sereke xebatê bê qayde yê. Elbet her xebate mukemel nîya la nezdîyê mukemelî ameyiş elzem o. Jew kar ke goreyê qaydeyan bibo naf û îstîfadeyê ci zî beno vêşî. Ferhengê Şenateşî zî sey ferhengê bînan qandê zazayan amade bîyo la çend ra çend ro teorîyê leksîkolojî yeno, ma do ey bipaliknê. Qaydeyê leksîkolojî zanayene do xebatkaran hem nêbetilno hem zî performansî ra do nêkewo. Çunke ferheng dem bi dem tim gerek newebo. Malzemeyê na xebata ma Ferhengê Zazakî yê Şaban Şenateşî yo. Na xebate de; Şaban Şenateşî ferhengê xwu senîn hadre kerdo, jew maddeyî rê çend babet maneyî dayê, tewr vêşî bi çend kelîmeyan a maddeyî viraştê, kamcîn vergir û peygiran a kelîmeyî viraştê, kelîmeyê viraşteyî senîn formulîze kerdê, maddeyê dubare bîyayeyî, nameyê mintiqayan, nameyê sûk û dewan, îdyom û vatenê verînî, nameyê werd û kayan, termê gramatîkî çi çî yê û îlaweyê ferhengê ci de çi çî estê, ma dê nînan pêşkêşê wendoxanê xwo bikerê. Na xebate, Ferhengê Zazakî yê Şaban Şenateşî, goreyê teorîyê leksîkolojî xusûsîyetê ferhengêndo pêroyî senîn amade beno. Madeyê kokî ser o, peygir û vergirî ser o, maddeyê ke bi îdyom û vatenê verînan a qeyd bîyê, madeyê di kelîmeyinî, hîrê kelîmeyinan û termê grameran ser o, madeyê dubare bîyayan, nameyê mintiqayan, nameyê sûk û dewan, çi tewr amade kerdo ma do ci ser o vinderê. Vanê kes xwu vîra kero, qeleme xwu vîra nêkena. Qandê coy hem qeyd kerdene hem zî şahîd tepiştene her cematî de muhîm a. Keşfê nuştîşîya tepya, hakîm û zanayî qeyd kerdene ser o vinderdê. No qeydo tewr siftekên ferhengê Aramkî yû Akadkî yo. Qandê ma no qeyd qeydêndo bêhemta yo. Ehmedê Xanê vano“Nê zemanî de herkes ostayê dîwarê xwu yo”û qandê coy ferhengêndo menzûm qandê qeçandê kurdan viraşto.“Her merdim layê xo rêseno.”(Ayyıldız, 2015, s. 163). Şaban Şenateş zî bi nê qeyretîya layê xwu derg û dila goreyê usuldê xwu ya rêşto. Ferhengê ke bi zazakî ya tê deyayê, bê Grûba Vateyî têtewr xebatê şexsî yê. Hendoke ma zanê nê xebatê ferhenganê zazakî mîyan de tewr xebato gird û hera xebata Şaban Şenateşî ya. Ferhengê Zazakî yê Şenateşî, 2296 rîper û 36685 madeyan ra ameyo meydan. Nê xebatê hinasînî bol ci ra bi qeyret û fedakareyênda bêhemta ya virazîyayê. Qandê coy her jew ferheng bi usulên a ameyo meydan. Yanê bi temamî serase ferhengê zazakî goreyê teorîyanê leksîkolojî nêvirazîyayê. No ferheng hem zuwanê ci pêroyî (general language) yo hem zî ferheng bixwu zî ferhengêndo pêroyî yo. Çunke her mintiqaya zazayan ra kelîmeyî estê hem zî tedeyî de bol malûmatî estê. Çi ecêbo ke Ewlîya Çelebî, bi di sayfey kelîmeyê kurdî ya ferhengnasî de yeno ziwan labelê Necmettin Büyükkaya 52 sayfeyan a nîno ziwan. Halbûke zazakî de xebata ferhengî yê îbtîdayî, alfabetîk nêbo zî tenya xebata Necmettin Büyükkayayî esta.(Büyükkaya, 2008, s. 576) Dima Malmisanij û xebatkarê bînî kewnê pê rêz. Ma do înan zî dima ravey de name kerê. Derheqê ferhengî de“Efradini camî, exyarini manî”vajiyeno ke no îbare bi wateyê“çîyo ke hewce yo kom keno/gêno xo mîyan û çîyo ke hewce nîyo manî beno/nêgîno xo mîyan”yeno.(Kirkan, 2023, s. 232)“Ferheng:Edeb, huner, me'rîfet”(Hüseyin Remzi, 2018:53) o.“Ferheng:(f) I. Edeb, me'rîfet, huner. II. Îz'an, fehm”(Nazima & Reşad, 1318:548) o.“Ferheng: (Peh.) 1.Kultur. 2.Luxet. 3.Perwerde. 4.Îlim, me'rîfet. 5.Mudureya Perwerdeya Netewî. 6.Aqil. 7.Tedbîr. Vizaretê Ferheng:Wezîreya Kulturî. Wezîrê Ferheng:Wezîrê Kulturî”(Kanar, 2019:1133) yo. Kitabê ferhengî xezîneyênda ziwanên a. Ziwan kelîmeyan ra yeno meydan ke her ziwan bi xusûsî goreyê qaydeyanê xwu tesrîf û terkîb a yenê rêzkerden û însan xwu bi înan a meramê xwu dano fahm kerdene.(Sami, 2005, s. 1) Farisan de hebê ferhengî bi nameyê vajename ya çap bibê zî hendê kelîmeya ferhengî meşhûr nêbîya. Wajê:(Peh.) kelîme, çeku(Kanar, 2019:1725). Ferheng Ed. Nn. Vajekan. Kitabo ki bi vajekan a peyda bîyo, tey vajekîy/kelîmey arêbîyayê û maneyê ci deyayê(Şenateş, 2022:664). Vajekan Ed. Nn. Lûgat, kitabo ki vajekan ser o nûşîya, kitabo ki tey maneyê vajekan deyayo. Kur. Ferheng(Şenateş, 2022, s. 1997). Şenateş, herûnda ferhengî çekuya Vajekanî tercih keno. La Weşanxaneyê Nûbiharî bi înîsîyatîfdê xwu ya (qandê ke meşhur o) nameye kitabî keno Ferhengê Zazakî. Hayig Qisebendî(Hayıg & Werner, 2012:218), Ekici Qesexani (Ekici, 2010) yî tercih keno. Oğur zî hem Qesexanî hem Qesabendî tercih keno(Oğur, 2014, s. 196). Hendo ke aseno, ferhengê ke çap bîyê nîme ra vêşêrî arêdayoxan, nameyê xebata xwu ferheng nayo pa. Yanê“Qet bi qet beno resen”(Ayyıldız, 2015, s. 336) Heta çîyên nêro meydan nameyê ci zî nêneyeno pa. Çî ame meydan tepya, çoşme nameyê nano pa la no name çend ke hera kewno name de vurîyayişî virazîyenê, erozyonî ra ravêreno goreyê mintiqay û kulturê xwu fonem û morfolojîyê ci qalib gîno. Hebê çekuyî estê ke dinya de çend qitayan de vila bîyê(lexical diffusion)(Kocaman vd., 2011). Qisa ser; şeker, şekir, sukkar, sugar, zucker, azucar, sucre, zucchero, tsukor, suiker, sarkara numûneyêno ecêb o. Farisan mîyan de bi nameye vajename ferhengî name bibê zî zafane ferheng ameyo bikar. Çekuya ferhengî hendê çekuya şekerî nêbo zî kurd û farisan mîyan de qandê nameyê ferhengan bîyo nameyêndo meşhûr. Erebî de luxat, tuhfe, mewarîd, kamus û mu'cem a name bîyê. Ferhengê tirkî zî bol ci ra bi nameyê“Divan, lügat, kamus, tuhfe û dewrê komarî de bi sözlük”a name bîyê. Îngilizî de“Vocabulary, dictionary, lexicon, glossary, thesaurus, wordbook latînce de zî vocabularium.”name bîyo. Xebatî pêro helbet jew xebatên ra çîke gînê. Na çîke bena adir gurr bena xwu kena temam. Her însan mireno tepya, xwu pey de eserên verdano. Goreyê qala verînan:“Ga mireno poste maneno, camêrd mireno nameyê ci maneno.”Nameyê her însanî nêro zanayen zî xwu pey de çîyên verdano. Hebê nameyê xwu hebê eserê xwu veradanê şinê. Her medeniyet xwu pey de eserî veradanê. Mezopotamya, Çîn, Hîndîstan, Erebîstan, Yunan û Roma de ferhengê siftekênî bi çi şekl a, çi mexseda virazîyayê ma do înan ra malûmatan bide. Qandê ke jew çî bêro meydan ê çî rê hewceyî lazim o. Rahîbê Sumerîyan, qandê ke çîyê mabed û embaran bigîrê qeydî bin, herfan lewhaya gavine ser o qeyd kenê. No kişfê Sumerîyan zî“Kilmkî, V.M 3200 ra ver kişta Sumerîyan ra mêxnuşteyo ke îcad bîyo, rojakewtendê Îran ra, rojawandê Anatolya û heta Behrosipe vilabîyaye û V.M seserra jewini, hendê hîrê hezarî serr qewmê cîya cîyayan bikar ardo.”(Kınal, 1969, s. 10) Jew kişfên bi xwu ya seyan a kişfan ano. Seyan a fikrî ci ra sadir benê. Goreyê zanayişê ma ferhengo tewr verên hetê Sumerîyan ra amade bîyo. No ferheng seba bazirganîyo ke mabênê Sumerîyan û Akadiyan de nûsiyayo. (Kirkan, 2023, s. 221) Nameyê nê ferhengî Urra/Urna Hubullu yo. Tarîxê edebîyatî de no ferhengo di ziwanin ferhengo siftekên hesibîyeno. Ferheng zeydê tercumanên miletan pê dano fahm kerdiş û nezdî kerdiş. Na ferhenga siftekêne malûmatê bazirganîne ser o virazîyaya û zey nika bi hezaran a sayfey nîyê. Goreyê rêza herfan zî nîyê. Pêro pîya se çeku disey çekuyan ra ameyê meydan. Çîn de ferhengê Eryayî goreyê mijaran tenzîm bîyo. Xue Shiqi vano ke, xebata ferhengo tewr verêno zanistî V.M. seserra vera 9.de Shizhou ya ancax xebata no ferhengo zanistî eserê ci nêresayo zemanê ma.Na xebate ser ra xeylê deman dima dewrê Xanedana Xanî (V.M.206-B.M.220) de ferhengnasîye newedera awan bîya tepya o çax ferhengê Erya û Shuōwén Jiězi yî qandê eserên klasîkan fahmkerdişî rê bîyê çime. (n.k.Shiqi 1982:151) (Kocapinar, 2015, s. 3) Hinî fahm bîyo ke; ferhengê tewr verênî ya goreyê mijarî yan zî goreyê sîstemê vengê karakterê Çînîyan yan zî goreyê şeklê karakterî virazîyayo. Goreyê ferhengê bînan nêzaneyê zî ferhengê Eryayî goreyê mijar hazir bîyayena ci balkêş a.(akt.Hausmann 1991:2601-2609) (Kocapinar, 2015, s. 3) Hîndîstano qedîm de xebatên ferhengnasîye, Nîghantû de kelîmeyê ke(herkes nêzano) nêzaneyan arêdayişa destpey bîyo,(Dash 2007:229) (Kocapinar, 2015, s. 4). V.M. seserra 5. de Protagoraso Abderayij qandê destanê Homerosî, kelîmeyê ke vêşî nînê zanayen bi kararden a ci ya pîya lîsteyên hadre kerd o (n.k. Demiriş 2010:384) (Kocapinar, 2015, s. 7). Dewrê Hellenîstîkî de Îskenderîye de zanyarey, edebiyat û karê kulturî ser o vinderdê û nê dewrî ra tepya hinî aseno ke xeylê xebatê ferheng û zey ansîklopedî pê dima vijîyayê. V.M. 3-2.de. Byzantionlu Aristophaneso Byzantionij, ferhengên goreyê fekkê Lekseîsî (yan zî Glossai) tesnîf kerdo, xebata ci ya Peri Analogias(Şîbîhan Ser) antişê Yunankî bi rayira analoji ya xebatên beyan kerdo; Neoptolemos Ferhengê Homerosî nuşt o, Antigonosî zî sey xebatên Ferhengan Ser o û Ferhengên Aiolia esere nê dewrî îyan de kes şeno ramojno(akt. Yıldız 1998:194-195) (Kocapinar, 2015). Zeke fahm beno ke dewrê Yûnano Qedîm de merheleyê vijîyayişê ferhengan de hem kokê kelîmeyan resayiş hem zî xebatê ke ziwan û edebîyatî ya eleqedarê destpeykerdişê ci rê bîyo sebeb. Neya pîya raveyşîyayişê perwerdey û zanyarîyî bena vijîyayişê ferhengê alfabetîkî, goreyê temayan zî ferhengê ansîklopedîkan.(Kocapinar, 2015) Ferhengê Verrius Flaccusi (V.M. seserra 1.) latînî de ferhengo tewr siftekên qebûl bîyo. Grandazzi vano ke, no ferheng alfabetik, tematik û bi terzê filolojikî ya hîrê ferqan a rêz bîyo. Ancax no ferheng nêresayo dewrdê ma.(Kocapinar, 2015) Dewrê Împaratoreya Romayî de nuşkarê ansîklopedîyan ra Gaius Plinius, Secundus Naturalis Historia (Tarîxê Tebîetî) V.M.77'se temam kerdo. 37 kitaban ra ameyo meydan. Goreyê mijaran rêz kerdo û her mijar bi binbeşên a abirna yo.(Yıldız 1998:200)(Kocapinar, 2015, s. 10) Kes şeno vajo ke medenîyet bi nuştiş a destpey bîyo. Nuştiş, sifte bi îşaretan a dima bi xêz û şekîlan a dima bi herfê belîkerdan a veng qeyd kerden a destpeykerdo. Hetta ke çîyên luzûm nêbo o çî nîno kesî aqil. Beno zerûrî û kes mecbur maneno ke pirsgirêkan hal kero û coyê xwo asan bikero. Xwura her jew keşîf qandê asaneya coyî ya. Delîlo ke nika ma dest de esto ferhengo tewr verên Somerî û Akadkî yo. Somerî û Akadîyan qandê bazirganeye ferhengekêndo diziwanî viraşto. Ferhengî eslê xwu de, qandê miletê bînan nuşîyayê. La nezm û tertîbê ferhengan hinî zeydê nikayî nêvirazîyabî. Bi hezaran serran tepya ewro bi rêza herfan a yanî bi alfabetîk a ancax ronişto. Satirê Somerijan û Çînijan cor ra vera cêr yê latînî çep ra vera raşt yê erebî raşt ra vera çep jew serencamê ravêrnaya. Ferhengî zî sifte ci rê çi kelîme lazim bîyaye aye nuştê. Bado çîyo ke lazim bibo nêbo arêbîyayo qeyd bîyo. La kes nêşeno vajo her çî ferhengî de esto çunkî ziwan tim xwu keno newe kelîmeyê neweyan virazeno. Ferhengî ge goreyê herfa peyneyîne rêz bîyê ge goreyê herfa verneyîne tertip bîyê. Ge zî goreyê vengan tertip bîyê. La ewro tertîb û nîzamo ke ronişto herfa siftekên serra ferheng viraştene bîyo qaydeyo sereke. Seserra 19. ra tepya babetê ferhengan zêdîyênê, her beş zanistî ser o ferhengên virazîyeno. Goreyê asta teleban seretayî ra heta unîversîteyê teleban rê ferhengî hadre benê. Dîwanê Lugatî't Turk yê Mehmûdo Qaşgarijî(1072)“Kitabê lehçeyanê turkan o”Tam nameye ci“Kitabu DîvânÎ Lügat'it-Türk”o. Seserra XI. de ziwannasê ê zemanî hetê Mehmûdo Qaşgarijî qandê ereban rê tirkî bimûsno ferhengo tewr veren û bêhemta yo. Goreyê rîwayetan serrandê 1072-1074 de no eser nuşîyay yo. (emektar, t.y., ss. 1-2) Goreyê Qur'an û hedîs jî cenabê Adem(10), Şît(50), Îdrîs(30) û Îbrahîm (e.s)î rê suhûfî rişîyayê labelê nê sayfeyî ma dest de çinî yê. Mesel û peyamê ci mîtolojî û estanikan mîyan de vinî bîyê. Goreyê jew îdîâyî jî herfê suryanî sifte cenabê Îbrahîmî nuştê.(Harman & Uzun, t.y.) Îbn-î Hazm jî vano suhufê ke cenabê Îbrahîmî rê rişiyayê suryankî yê.(Dumlu, t.y.) Zeke aseno, qe qiral beno qe pêxember beno qe rahîb beno, hewceyîya nusîyayene pêrine ferq kerdo û na mesela ser o înan sere tewna yo. Medaya nê unsurê serekeyan çi çî beno wa bibo, bi herfan a vengan qeyd kerdene, tenya jewbînî rê peyam û têkilî kerden a. Erebîstan de fikr û temelê ferhengî bi Cenabê Pêxemberîya destpey bena ke goreyê rîwayetî“Xerîbê Qur'anî bipaliknê.”(Süyûtî, II, 4). (Garibü'l Kur'an, t.y., ss. 379-380). Kelîmeya Xerîbe, seserra II. (VIII.) ra tepya Qur'an û Hedîs de kelîmeyandê xerîban ser o eserî deyayê û kelîmeya xerîbe bîya termên(Garib, t.y., ss. 374-375). Bi nameye Xarîbu'l Qur'an û Xarîbu'l Hadîsî ya xeylê eserî virazîyayê (Kocapinar, 2015, s. 7). Seserra 7.(H. 2.) de Goreyê mana û mijaran/tematîkan kelîmeyî Kîtâbu'l-îbîl, Kîtâbu'l-xayl, Kîtâbu'l-haşarât de arêbîyayê pêser. Garîbu'l Musannef zî ferhengekan ra virazîyayo û 30 mijar û 17.000 kelîmeyan ra ameyo meydan. (akt.Durmuş 2010:341). Merheleyo peyên de esero ke bi usûl û nezmên a virazîyayo numûneyê ci eserê Xelîl b. Ahmed Kîtabu'l 'ayn o(2000:129)(Kocapinar, 2015, s. 7). Hammad el-Cewherî(ö.400/1009), Tâcü'l-luġa, Ṣıḥâḥu'l-luġa, eṣ-Ṣıḥâḥ fi'l-luġa bi kilmkî no eser eṣ-Ṣıḥâḥ zî zanayeno. Tarîxê ferhengê ereban de goreyê tertîbî no eser karêndo terwende yo û tenya kelîmeyê fesîhan ra virazîyayişê ci xusûsîyetêndo cîyay yo. Fina siftî 1270de Tebrîz de çap bîyo.(Cevheri, İsmâil b. Hammâd, t.y.) Hammadî ferhengê xwu goreyê kokê herfan bi herfa peyên a tertip kerdo. Ewlîya Çelebî, serra 1655an de Kurdîstan de vijîyayo geyrayene û çi vînayo yan zî çi aşnawito nuşto. Geyrayiş û macerayê Kurdistanî, esere xwu yê seyehatname cîldê 4. û 5. de ca giroto. Ewlîya Çelebî, lîsteya kelîmeyê kurdî kom kerdo. Ferhengnasey de xebata siftekên a. Dima Ehmedê Xanî (1651-1707)bi nameyê Nûbehara Biçûkan ferhengêk amade kerdo.(Işik, 2015, s. 2) Ewlîya Çelebî cîldê çiharî Seyahatnameyê xwu de kurmancî û soranî pê mîyan amorî, kelîmey û cumleyî pêbin bo zî bê alfabetîk qeyd kerdê. Heta 12 amorî nuştê, 28 kelîmeyî û 34 cumleyî viraştê û tirkîya ci zî binde ci de nuşto. Nê qeydî, hem zuwandê kurdan ra xeber dana hem zî qandê jew seyyahî rê çend kelîmey û cumle mûsayiş muhim o û kes qandê hewceyîyanê xwu mecbur zî maneno. Xusûsîyetê ferhengî ci de çinêbo zî kes şeno vajo musweddeyê ferhengî yo.(Evliya Çelebi Seyahatnamesi 4. Cilt Osmanlıca, t.y., ss. 75-76) Ewlîya Çelebî verdê Ehmedê Xanî lîsteyên virazo zî Nûbehara Biçûkan nêreseno. Çunke 220 beytan ra, nezdîyê 1000 kelîmeyan ra û bi nîyetê ferhengî viraşto. Ehmedê Xanî, çaryês serrandê xwu de dest bi nuştena kurdî kerdo û newês serrandê xwu de zî dest bi berzkerdena alaya xoserî ya Kurdistanî kerdo. Ey 11ê Adarî 1683 de Nûbar nuşto.(Xane, 1992, s. 5) No ferheng qandê qeçandê kurdan virazîyayo ke bi asane ya ziwanê 'erebî bimûsê û dekewê hewayê medrese û zorey nêancê. Qandê coy Ehmedê Xanî vano:“Ne ji bo sahibrewacan/Belkî ji bo biçûkê di Kurmancan”(Xane, 1992, s. 8) Kurmancî de badê Ehmedê Xanî ferhengo siftekên Rêziman û Ferhengê Kurdî yo. Nuşkarê nê ferhengî Îtalyanij rahîb Maurizio Garzoni yo. Ferhengî de 4600 kelîme ca gîno.(İzoli, t.y., s. 3) Nê malûmatî, destpakerdena maceraya ferhengan û ferhengnasî ya. Nuştiş sifte bi îşaretan a dima bi xêzan a dima bi herfê belîkerdan a qise û qalan qeyd kerden a destpeykeno. Hetta ke çîyên luzûm nêbo o çî nîno kesî aqil. Beno zerûrî û kes mecbur maneno ke pirsgirêke hal kero. Goreyê zanişan Somerîyan lewhaya gavine ser o, Misirijan papîrusî ser o, Çînijan zî kaxidî ser o nuşteyê xwu nuştê. Dima qandê alvêrî ziwanê Somerî û Akadîyan de ferhengekêndo diziwanî virazîyeno. Ferhengî eslê xwu de qandê têkilî viraştene miletê bînan rê nuşîyayê. La nezm û tertîbê ferhengan hinî zeydê nikayî nêvirazîyabî. Bi hezaran serran tepya ewro bi rêza herfan a yanî alfabetîk a ancax ronişto. Satirê Somerijan û Çînijan cor ra vera cêr yê latînî çep ra vera raşt yê erebî raşt ra vera çep jew serencamê ravêrnaya. Ferhengî zî sifte ci rê çi kelîme lazim bo aye nuştê. Bado çîyo ke lazim bibo nêbo arêbîyayo qeyd bîyo. La kes nêşeno vajo her çî ferhengî de esto, çunke ziwan tim xwu keno newe kelîmeyê neweyan virazeno. Ferhengî ge goreyê herfa peyneyîne rêz bîyê ge goreyê herfa verneyîne tertip bîyê. Ge zî goreyê vengan tertip bîyê. La ewro tertîb û nîzamo ke ronişto herfa siftekên serra ferheng viraştene bîyo qaydeyo sereke. Seserra 19. ra tepya babetê ferhengan zêdîyênê, her beş zanistî ser o ferhengên virazîyeno. Goreyê asta teleban seretayî ra heta unîversîteyê teleban rê ferhengî hadre benê. 2-Tehlîlê Tedeyî: Coyê Şaban Şenateşî, gramerê ci, vervaten û pêşkêşîye ci de çi esto? No ferheng zêdetir kamcîn şîweya mûneyayo? Mintiqeyê bînî zêdetir kamcînî yê? Qandê kê û bi çi mexsed a virazîyayo? Nameyê kayan, mintiqayan, nêweşîyan, vaş û daran, nameyê şamîyan, nameyê cil û cawan, nameyê heywanan do lîsteya ci bivejîyo beyntar. 3-Tehlîlê Leksîkolojîkî: Rêz kerdena madeyan, name-nerî-makî-sifet û termê madeyî, madeya xerîbe, kelîmeyê viraşteyî, îdyomî û vateyê verînan ser o do tehlîl bibo. 4-Lîteratur Têvdayene: Lîteratür têvdayen de makaleya sereke makaleya“Ferheng û Ferhengnasîye”ya Ahmet Kirkanî do ma rê mefteyênbo. Termê Ferhengan, ferhengnasîye, leksîkolojî, leksîkografî, metaleksîkografî, leksizasyon, qamûs, sözlük, vocabulary, dictionary, lexicon, glossary, thesaurus, wordbook, vocabulariumî ser o lîteratur do têvdeyo. Nê çimeyî bol ci ra cêr de qeyd bîyê. Ferhengê Zazakî (Şaban Şenateş), Zazakî-Tirkî/Tirkî Zaakî Ferheng(Turan-Orhan Erdem), Ferhengê Kirmanckî(Zazakî) Tirkî(Xebata Gruba Vateyî), Zazaca-Türkçe Sözlük (Malmisanij), Türkçe-Zazaca Sözlük (Ali Ekici), Vatenên Verînandê Ma (Zülfükar Ayyıldız), Türkçe-Kürtçe (Zazaca) Sözlük (Roşan Lezgîn), Farsça-Zazaca-Kurmancca Mukayeseli Gramer ve Temel Sözlük (Serkan Oğur), Zazaca-Türkçe Sözlük (Mehmet Aydar), Türkçe Kirmancca (Zazaca) (Ali Beytaş), Zazaca-Türkçe Sözlük (Harun Turgut), Zazaca-Türkçe Sözlük (Mesut Özcan),Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî/Zazakî) (Roşan Lezgîn), Ferhenga Navên Nebatan(AhmetKasımoğlu), Ferheng Kurmancî-Kirmanckî(Zazakî)(Çeko Kocadağ), Zazaca-Türkçe Sözlük (Roşan Hayıg-B.Werner), Kirmancca/Zazaca Dil Kartları(Ali Aydın Çiçek), ferhengê ke zazakî çap bîyê, kitabe ke ferhengan ser o nusîyayê, tezî û maqaleyê ke leksîkolojîy û ferhengan ser o nusîyayê. Ayyıldız, Z. (2015). Vatenen Veranande Ma (Zazaca Atasözleri ve Deyimler). Kişisel Yayınlar. Büyükkaya, N. (2008). Kalemimden Sayfalar. Vate Yayınları. Cevheri, İsmâil b. Hammâd. (t.y.). TDV İslâm Ansiklopedisi. Geliş tarihi 02 Eylül 2023, gönderen https://islamansiklopedisi.org.tr/cevheri-ismail-b-hammad Ekici, A. (2010). Türkçe-Zazaca Sözlük/Qesexaniya Tırki-Kırmancki Dımılki-Zazaki. Kardelen Yayıncılık, 1.Baskı, 223. emektar, N. (t.y.). Kaşgarlı Mahmud ve Dîvanu Lugati't-Türk Adlı Eserinin Yeri -Felsefeyi Anadolu'da Yurtlandırmak Bağlamında Bir İnceleme Yüksek Lisans Tezi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi 4. Cilt Osmanlıca. (t.y.). kitantik. Geliş tarihi 03 Eylül 2023, gönderen https://www.kitantik.com/product/Evliya-Celebi-Seyahatnamesi-4-Cilt-Osmanlıca_0z8kgltj7e4hc0k19ph Garib. (t.y.). TDV İslâm Ansiklopedisi. Geliş tarihi 28 Ağustos 2023, gönderen https://islamansiklopedisi.org.tr/garib--arap-dili Garibü'l Kur'an. (t.y.). TDV İslâm Ansiklopedisi. Geliş tarihi 28 Ağustos 2023, gönderen https://islamansiklopedisi.org.tr/garibul-kuran Hayıg, R., & Werner, B. (2012). Zazaca-Türkçe Sözlük/Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi. Tij Yayınları. Hüseyin Remzi, Dr. (2018). Lügat-i Remzi (1.Baskı, C. 1). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. Işik, Ü. (2015). Kürtçe Sözlükler Üzerinde Bir Çalışma (1655-1990). Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), Article 1. https://doi.org/10.18506/anemon.98063 İzoli, D. (t.y.). Ferheng Kurdi-Tırki Tırki-Kurdi. Deng Yayınları. Kanar, M. (2019). Farsça Türkçe Sözlük (5.Baskı). Say Yayınları. Kınal, F. (1969). Çivi Yazısının Doğuşu ve Gelişimi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 12, Article 12. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000370 Kirkan, A. (2023). Gotarên Zimannasî. İçinde R. Geyik & K. Subaşı (Ed.), Ferheng û Ferhengnasîye. Nûbihar. Kocaman, A., Özsoy, A. S., & İmer, K. (2011). Dilbilim Sözlüğü. Kocapinar, P. (2015). Sözlüklerin Ortaya Çıkışıyla İlgili Teoriler Üzerine Bir Değerlendirme. Gazi Türkiyat, 16, Article 16. Nazima, A., & Reşad, F. (1318). Mükemmel Osmanlıca Lügatı. Asadoryan Matbaası. Oğur, S. (2014). Farsça—Zazaca—Kurmancca Mukayeseli Gramer ve Temel Sözlük. Yazılama Yayınevi. Sami, Ş. (2005). Kâmûs-ı Türkî (14.Baskı, C. 1). Çağrı Yayınları. Şenateş, Ş. (2022). Ferhengê Zazakî—Türkçe Açıklamalı. Nûbihar. Xane, E. (1992). Nubar (Z. Zinar, Çev.). Fırat Yayınları.

Özet (Çeviri)

A Study on Şaban Şenateş's Zaza Dictionary According to Lexicology Theories Subject of the Thesis: The subject of this thesis is to examine Şaban Şenateş's Zazaki Dictionary according to lexicology and to introduce the science of lexicology. The foundations of lexicological theories were laid in Europe in 1960. However it only reaches us after 2000. There are articles in Kurdish on the science of lexicography, but as far as we know, no thesis has been written so far. Perhaps this gap will be filled with this study. Additionally, information about the history of the dictionary will be given. About the dictionary and the terms bases on the dictionary: terms such as lexcem, lexikology, lexization, lexicography and metalexicography will be examined.

Benzer Tezler

Tez No
1
Ovulasyon indüksiyonu tedavisinde folliküler gelişimin ultrasonografik takibi
Başlık çevirisi yok
MERİH BAYRAM
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
1987
Kadın Hastalıkları ve Doğum Gazi Üniversitesi
Kadın Hastalıkları ve Doğum Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MÜLAZIM YILDIRIM
Tez No
202
Bazı esterlerin kinetik incelenmesi ve termodinamik parametrelerin belirlenmesi
Kinetic study and detesmination of thermodnamic parameters of some esters
İBRAHİM TAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Kimya Mühendisliği Uludağ Üniversitesi
Kimya Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA CEBE
Tez No
270
Türkiye'de ve seçilmiş bazı AET ülkelerinde hayvansal ürün fiyatları ile yem fiyatlarının karşılaştırılması ve hayvancılık sorunlarının belirlenmesi
Başlık çevirisi yok
GAMZE DALSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Ziraat Ege Üniversitesi
Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ ÇAKIR
Tez No
273
Üzüm sularının pastörizasyonu ve kontsantresi sırasında hidroksimetilfurfural oluşumu üzerinde bir araştırma
Başlık çevirisi yok
ŞERİFE ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Gıda Mühendisliği Ege Üniversitesi
Tarım Ürünleri Teknolojisi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYDIN URAL
Tez No
34
Effect of chymotrypsin on M1 type pyruvate kinase from rabbit muscle and L-type from sheep liver
Başlık çevirisi yok
NİLAY BAŞARAN
Yüksek Lisans
İngilizce
1987
Biyokimya Orta Doğu Teknik Üniversitesi
Biyokimya Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MERAL YÜCEL

Geri Dön