Din-benzeri literatürünün sistematik analizi
A systematic analysis of the literature on religion-like phenomena
- Tez No: 1025122
- Danışmanlar: PROF. DR. KEMAL ATAMAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Sosyoloji, Religion, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Din-benzeri literatürü, birtakım dünyevî olguların dinî özellikler taşıdığı ve bu açıdan dine benzediği iddiasını taşıyan çalışmaları kapsamaktadır. Bu tez, dünyevî bir olguyu dine benzetmenin varsayımları, teorik zemini ve kavramsal sonuçlarını sistematik biçimde incelemekte ve bu benzerliğin nasıl bir kavramsal çerçeve içinde açıklanabileceğini araştırmaktadır. Araştırmanın amacı, akademik literatürde sıkça görülen dünyevî bir olgunun dine benzediği çıkarımının kendi içerisinde tutarlı olup olmadığını ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda sistematik literatür incelemesi yöntemi kullanılmış, 501 yayın analiz edilmiştir. Analizler, literatürün geniş bir çeşitliliğe sahip olduğunu fakat parçalı bir yapı taşıdığını göstermektedir. Literatür çoğu durumda din-benzeri olguların tespitine odaklanmakta, din-benzeri bakış açısına içkin teorik sonuç ve çıkmazlarla yeterince yüzleşmemektedir. Bu nedenle tezde din ve seküler kavramlarının mahiyeti ele alınmış ve bu kavramların katı ve değişmez sınırlara sahip olmaması sebebiyle din-benzeri olguların teoride mümkün olduğu ancak mevcut tanım ve yaklaşımların bu olguları açıklamakta eksik kaldığı gösterilmiştir. Bu bağlamda din-benzeri olguları açıklayan sivil din, görünmeyen din ve örtük din gibi kavramlar değerlendirilmiş, bunların açıklayıcı imkânlar sunduğu, fakat tek başlarına kapsayıcı bir çerçeve oluşturamadığı tespit edilmiştir. Bu boşluğu gidermek amacıyla din-benzeri olguları açıklayan kavramsal bir çerçeve geliştirilmiştir. Bu kapsamda, din-benzeri olguların dinîliğini açıklayan Tanrısal olmayan aşkın kavramı ortaya konmuş ve bu olguların özgün niteliğini belirginleştiren bir tanım geliştirilmiş ve araştırmacıların kullanabileceği bir kılavuz önerilmiştir. Sonuç olarak“din-benzeri”bakış açısı, teorik varsayımları ve kavramsal sınırları göz ardı edilerek kullanıldığında, din kavramını aşırı genişleterek onun analitik açıklayıcılığını zayıflatabilmektedir. Kavramsal sınırları açık biçimde tanımlandığında ise, modern dünyevî olgularda ortaya çıkan dinî benzerlikleri ve kutsallık biçimlerini açıklamada verimli bir analitik çerçeve sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the religion-like literature, that is, scholarship which compares secular phenomena with religion. It investigates the theoretical assumptions and conceptual implications of comparing a secular phenomenon with religion and asks how such resemblance can be explained within a coherent conceptual framework. To this end, it analyzes 501 publications through a systematic literature review. The analysis shows a field rich in topics and concepts yet theoretically fragmented. Much of the literature demonstrates religion-like phenomena while leaving the assumptions, limits, and consequences of this perspective insufficiently examined. The dissertation argues that the boundary between religion and the secular is historically contingent and practically porous, thereby opening the conceptual space in which religion-like phenomena can be theorized. Yet definitions of religion and secular cannot account for an intermediate category that is neither religion nor secular. It evaluates concepts such as secular religion, quasi-religion, civil religion, invisible religion, and implicit religion, showing that they offer explanatory possibilities but do not, on their own, provide a comprehensive framework. To address this gap, the dissertation develops a framework by introducing the transcendent without divine as an explanatory concept, defining religion-like phenomena, and offering a guide for future research. It concludes that the religion-like approach is analytically productive insofar as it reveals religious forms within secular life, but theoretically risky because it may extend the category of religion to the point of conceptual dilution. Its value therefore depends on maintaining clear conceptual boundaries and subjecting analogical claims to critical scrutiny.
Benzer Tezler
- حجية أفعال الرسول: دراسة حول كتاب المحقق لأبي شامة المقدسي
Hz. Peygamber'in fiillerinin hücciyeti: Ebu Şâme el-Makdisî'nin el-Muhakkak eseri özelinde bir inceleme
ÖMER KARADUMAN
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NAİL OKUYUCU
- İshak b. Ali b. el-Hasen'in Hulâsatü't-tefâsîr isimli eserinin Kur'an ilimleri açısından incelenmesi
The Examination of İshak b. Ali b. el-Hasen's Work Named Hulaasatu't Tefaaseer in Terms of Quran Sciences
MUHAMMED KÜLAHLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinKütahya Dumlupınar ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLHAMİ GÜNAY
- An assessment of Uzbekistan's progress towards green economy
Özbekistan'ın yeşil ekonomiye yönde gelişiminin bir değerlendirilmesi
DINARA ADKHAMOVA
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Ekonomiİstanbul Teknik Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET ATIL AŞICI
- Green supply chain management practices' effect on the sustainability performance: A case study in the Turkish shipyards
Yeşil tedarik zinciri yönetim uygulamalarının sürdürülebilirlik performansına etkisi: Türk tersanelerinde bir vaka çalışması
MEHMET TANTAN
Doktora
İngilizce
2023
Mühendislik Bilimleriİstanbul Teknik Üniversitesiİşletme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE CAMGÖZ AKDAĞ
- COVİD-19 tanılı hastaların; klinik, laboratuvar, görüntüleme, tedavi ve prognozların retrospektif incelenmesi
Patients diagnosed with COVİD-19; retrospective examination of clinical, laboratory, imaging, treatment and prognoses
ECEM NARİN ÇOPUR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2022
Göğüs HastalıklarıSelçuk ÜniversitesiGöğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DİLEK ERGÜN