Şehzâde Korkud'un“Şerhu Elfâzı'l-Küfr”adlı eserinin tahkik ve tahlili
A critical edition and analysis of Shahzade Korkud's work“Sharh Alfaz al-Kufr”
- Tez No: 1025239
- Danışmanlar: PROF. DR. PROF. DR. MEHMET DALKILIÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam inanç/mezhep esaslarında“elfâz-ı küfr”, oldukça etkili konulardan biridir. Köklü literatüre sahip olan elfâz-ı küfür, başlangıçta alt başlıklar üzerinde olmasına rağmen zamanla müstakil araştırmaların doğmasına neden olmuş, üzerine risaleler, şerhler yazılmıştır. Bu önemin bir sonucu olarak zamanla“elfâz-ı küfür geleneği”oluşmuştur. Hanefi mezhep âlimleri arasında oldukça detaylı irdelendiği bilinmektedir. Özellikle Osmanlı döneminde, halkın dini hassasiyetlerini korumak amacıyla Elfâz-ı Küfür Risaleleri adı altında bağımsız kitaplar yazılmaya başlanmıştır. Bu gelenek, toplumu inançsal açıdan koruma ve iman-küfür sınırını belirleme amacı taşır. Şehzade Korkud' un Şerhu elfâzi' l-küfr eseri de bu türün en önemli örneklerindendir. Bu eser, XVI. yüzyılın başında kaleme alınmıştır. Safevi etkisi vb. toplumsal/dini çalkantıların yaşandığı bir dönemde, toplumu inançsal açıdan tahkim etme gayesi güder. Osmanlı' daki geniş elfâz-ı küfür literatürü içinde hem müellifin kimliğiyle hem de ele alış yöntemiyle ayrışır. Farklı metotsal yöntemler dikkat çeker: Kurgusal kavramların mahiyeti, felsefi, kelâmi ve fıkhi olarak üç boyuttan sergilenir. Akli ve hukuki gerekçelendirmelerle genişletilir. İlgili öncüllerle kurgulanan bağlar, pratik tarz yönteminin kullanıldığını göstermektedir. Bu tip eserlerin özelliği olan sert ve tekfir edici üsluptan uzak, daha ihtiyatlı bir dil kullanılması, dikkat çekicidir. Muâdillerinin aksine kuşatıcı ve ihtiyatlı olması, yeni bir perspektif sunar. Bir diğer ve en fark ediciliğiyle öne çıkan özelliği, bir ulema mensubu tarafından değil,“şehzâde”ünvanıyla bir yönetici adayı tarafından kaleme alınmasıdır. Bu durum esere, toplumsal düzeni inanç birliği üzerinden sağlama amacı taşıyan bir devlet adamı vizyonu kazandırır. Eserin bu özellikleri, kaleme alınan diğer çalışmalardan ayırıcı olması, orijinal bir eser olduğu dikkatlerden kaçmamaktadır. Tahkik ve tahlilini yaptığımız Şerhu elfâzı'l-küfr, alanında ve özgünlüğünde önemli bilgileri içermesinden dolayı Mezhepler tarihi' ne katkı sağlayacağı ve günümüz araştırmacılara yön vereceği açısından kayda değer bilgiler sunacaktır.
Özet (Çeviri)
“Alfaz al-Kufr”(expressions of disbelief) constitutes one of the most influential subjects within the framework of Islamic creed (aqidah) and jurisprudence (fiqh). Despite initially being treated as a sub-topic within a broader scholarly corpus, the extensive literature on alfaz al-kufr led to the emergence of independent research over time, resulting in the authorship of numerous treatises (risalas) and commentaries (sharhs). As a consequence of this significance, an“alfaz al-kufr tradition”was established. It is well-documented that this subject was examined with particular granularity among Hanafi scholars. Especially during the Ottoman era, independent volumes titled Alfaz-i Kufr Risaleleri were produced to safeguard the religious sensitivities of the public. This tradition aims to protect society from a creedal perspective and to delineate the boundaries between faith (iman) and disbelief (kufr). Prince (Şehzade) Korkud' s work, Sharhu Alfazi' l-Kufr, stands as one of the most prominent examples of this genre. Composed at the dawn of the 16th century, this work aims to fortify society' s creedal integrity during a period marked by socio-religious upheavals, such as the Safavid influence. Within the vast Ottoman alfaz al-kufr literature, it distinguishes itself through both the identity of its author and its methodological approach. Distinctive methodological techniques are noteworthy: the essence of theoretical concepts is presented through a triad of philosophical, theological (kalamic), and fatherly/juridical (fiqhi) dimensions. This framework is further expanded through rational and legal justifications. The connections established between relevant premises indicate the employment of a practical methodology. Notably, the work eschews the harsh and condemnatory (takfiri) tone characteristic of this genre, opting instead for a more cautious and prudent language. In contrast to its counterparts, its inclusive and circumspect nature offers a fresh perspective. Another preeminent and distinguishing feature is that it was authored not by a member of the ulema (religious scholars), but by an heir to the throne bearing the title of“Şehzade.”This provenance imbues the work with a statesman' s vision, aiming to ensure social order through doctrinal unity. These attributes, which differentiate the work from other contemporary studies, underscore its originality. Sharhu Alfazi' l-Kufr, which we have critically edited and analyzed, provides noteworthy insights that will contribute to the History of Islamic Sects and guide contemporary researchers due to its significant and unique content.
Benzer Tezler
- Kitabu Halli İşkâli'l-Efkâr Fi Hilli Emvâli'l-Küffâr ve Da'Vetu'n-Nefsi't-Taliha ile'l-a'Mali's- Saliha adlı eserleri bağlamında Şehzade Korkud'un fıkhi görüşleri
Islamic law/jurisprudence/fiqh views of Şahzade Korkudin the context of the books the Kitabu Halli İşkâli'lefkâr fi Hilli Emvâli'l-Küffâr and da'Vetu'n-Nefsi'ttaliha İle'l-a'Mali's- Saliha
SADIK YILTAŞ
- Da`wah n-Nafs: Şehzade Korkud on örf and shari`a in the Ottoman context
Da`vetü'n-Nefs: Şehzade Korkud'un Osmanlıda örf ve şeriat üzerine düşünceleri
ABDULLAH VAHDİ KANATSIZ
- Şehzade Korkud (1468-1513) ve Osmanlı Dünyası
Prince Korkud (1468-1513) and the Ottoman World
PINAR TARLAK
Doktora
Türkçe
2025
Tarihİstanbul Medeniyet ÜniversitesiYeniçağ Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMET ZAHİT ATÇIL
- Harîmî (Şehzâde Korkud) Dîvânı'nın nesre çevirisi ve incelenmesi
Translation to prose and examination Of Harîmî's (Şehzâde Korkud) Dîvân
ÖYKÜ AKIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
DOÇ. DR. ÖMER ZÜLFE
- Şehzade Korkut vakası
The case of Sehzade Korkut
MEHMET BALABAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
TarihAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ALKAN
