Fârâbî'de faal akıl problemi
The problem of the agent intellect in al-Fārābī
- Tez No: 1025813
- Danışmanlar: PROF. DR. İSMAİL TAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Din, Philosophy, Religion
- Anahtar Kelimeler: Akıl, Faal akıl, Farabi, Nefs, İslam felsefesi, Reason, Active intellect, Farabi, Soul, Islamic philosophy
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Felsefesi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada Fârâbî'de faal akıl problemi Aristotelesçi ve Yeni-Platoncu/Platoncu felsefe gelenekleri bağlamında analiz edilmiştir. Çalışma, birçok şarihin de katkısıyla ontik, kozmik, epistemik, politik vb. birbirinden farklı birçok alanın birbirine tedahül ettiği oldukça kompleks bir sorunlar yumağına dönüşen“faal akıl”düşüncesini, Antik kültür ve felsefi referanslarıyla birlikte Fârâbî örneği üzerinden incelemeyi hedeflemektedir. Temelde Aristoteles'in De Anima'sıyla gündeme gelmiş olan faal akıl problemi, pek çok Antik ve Orta Çağ şarihi tarafından tartışılmış ve yorumlanmıştır. İslam filozofları da bu probleme kayıtsız kalmamıştır. Faal akıl, Kindî, İbn Sînâ, İbn Bâcce ve İbn Rüşd gibi İslam Meşşâî filozoflarının metafizik, doğa, bilgi, siyaset, ahlak ve din felsefelerinde karşılık bulmuştur. Fârâbî'nin felsefesinde ise sorun, neredeyse onun bütün felsefesine farklı derecelerde sirayet eden Aristotelesçi ve Platon/Yeni Platoncu paradigmaları eklektik ve senkretik düşünce ve metin kurgusuyla birleştiren ve bundan dolayı da paradigmalar arası geçişkenlikler noktasında okuyucunun kafasında çeşitli tereddüt ve ikilemler yaratan daha kapsamlı ve daha kompleks bir boyut kazanmıştır. Örneğin Fârâbî'nin insan aklı söz konusu olduğunda bir taraftan Aristotelesçi bilgi teorisini devam ettirirken diğer taraftan aklı taşan kozmik akılların süreği olarak değerlendirmesi, onun düşüncesindeki farklı geleneklerin nasıl uzlaştırıldığı sorusunu gündeme getirmektedir. Bu husus faal aklın mahiyeti, kaynağı, konumu, aidiyeti vb. bağlamlarda bazı ikilemler yaratmaktadır. Acaba bu ikilemler, Fârâbî'nin sisteminde birbirine tedahül eden söz konusu farklı dünya görüşlerinin uzlaşmaz tarafları mıdır; yoksa Fârâbî'nin, söz konusu muğlaklığı aşma çabası mıdır ya da sorun toptan Orta Çağ felsefesine yöneltilmesi gereken külli bir eleştiri ile mi ilişkilidir vb. cevaplanması gereken soruları da akla getirmektedir. Bu çalışma, söz konusu sorulara cevap aramakla birlikte Fârâbîci faal aklın Aristotelesçi ve Yeni-Platoncu felsefi ekolden ayrıştığı ve birleştiği yönlerini ortaya koymaktadır. Buna göre faal akıl Fârâbî metafiziğinde bir yandan Aristotelesçi metafizik ve bilgi felsefesinde bir ilke, bir yandan da Yeni Platoncu sudûr bağlamında varlık mertebesine bağlı olarak taşan ve insanın akılsal ve bilgisel ilkesini ifade eden bir semantiğe sahiptir. Ancak Fârâbî felsefesinde faal akıl her ne kadar insan aklının bir nedeni ya da onu taşıran bir ilke olarak görünüyorsa da insan aklının yetkinleşerek kendisinden taştığı faal akılla ittisâli, yine onun felsefesinin eklektik ve senkretikliği nedeniyle problematiktir. Diğer bir ifadeyle söz konusu ittisâlin, Aristotelesçi felsefede söz konusu edilen aktif aklın işlevselliğine bağlı olarak ortaya çıkan insan aklının kendi doğasındaki bir yetkinleşme durumu mu; yoksa kozmik bir ilke olan faal akılla ittisâl mı olduğu, bu çalışmanın açıklığa kavuşturmaya çalıştığı önemli sorunlardan biridir. Buna göre faal akılla ilişkili olarak çalışmanın iddiası, Fârâbî felsefesinde sudûra bağlı olarak bir“iniş”in olduğu; ancak sudûrcu bir felsefeye bağlı olarak insan aklının kozmik bir akıl olan faal akılla“ittisâl”i diye bir durumunun söz konusu olmadığı, aksine insan aklının yetkinleşerek metafizik olanı kavrama yeterliliğine ulaşması ya da duyusal olandan ayrıklaşmış felsefi bir akla evrildiği doğrultusundadır. Esasında Fârâbî'nin baştan aşağı bütün bir felsefesinde faal aklın, uzlaştırmacı karakterine rağmen daha ziyade Aristotelesçi etkin akıl bağlamına yaklaştırılmış olduğu takip edilebilmektedir.
Özet (Çeviri)
In this study, the problem of the agent intellect in al-Fārābī is analyzed within the context of the Aristotelian and Neoplatonic/Platonic philosophical traditions. The study aims to examine the concept of the agent intellect, which, with contributions of many commentators has evolved into a rather complex tangle of problems where various distinct fields such as ontological, cosmological, epistemological, and political etc., intertwine through the example of al-Fārābī together with references to ancient culture and philosophy. The problem of the agent intellect, which first emerged in Aristotle's De Anima, has been widely discussed and interpreted by many ancient and medieval commentators. Islamic philosophers also engaged with this problem. The agent intellect found expression in the metaphysics, natural philosophy, epistemology, political philosophy, ethics, and philosophy of religion of Islamic Peripatetic philosophers such as al-Kindī, Avicenna, Avempace and Averroes. In al-Fārābī's philosophy, however, the problem has taken on a more extensive and complex dimension, as it combines Aristotelian and Plato/Neoplatonic paradigms, which permeate almost his entire philosophy to varying degrees, with an eclectic and syncretic mode of thought and textual construction, and therefore creates various doubts and dilemmas in the reader's mind regarding the transitions between paradigms. For instance, when it comes to human intellect, al- Fârâbî, on the one hand, he continues the Aristotelian theory of knowledge, while on the other hand, he considers the intellect as a continuation of the cosmic intellects that overflow, which raises the question of how the different traditions in his thought are reconciled. This issue generates a series of dilemmas concerning the nature, origin, locus, and ontological status of the agent intellect. These dilemmas raise further questions that require answers: Are they irreconcilable aspects of the different worldviews that intersect within al-Fārābī's system or do they reflect al-Fārābī's attempt to overcome this very ambiguity? Alternatively, is the issue connected to a comprehensive critique that ought to be directed at medieval philosophy as a whole? While seeking answers to the aforementioned questions, this study also reveals the ways in which Fārābīan agent intellect diverges from and converges with Aristotelian and Neoplatonic philosophical traditions. Accordingly, in al-Fārābī's metaphysics, the agent intellect possesses a dual semantic function: on the one hand, it represents a principle within Aristotelian metaphysics and epistemology; on the other hand, within the Neoplatonic framework of emanation, it signifies the overflowing principle tied to the hierarchy of being and constitutes the rational and cognitive principle of the human being. Nevertheless, in al-Fārābī's philosophy, although the agent intellect appears as a cause of the human intellect or as a principle that emanates it, the nature of the human intellect's“ittisāl”(conjunction) with the agent intellect -through its own perfection- is still problematic due to the eclectic and syncretic nature of his philosophy. That is one of the key issues this study seeks to clarify is whether this“ittisāl”should be understood as an intrinsic perfection of the human intellect arising from the functionality of the Aristotelian active intellect, or as a conjunction with the agent intellect which is conceived as a cosmic principle. Accordingly, the central claim of this study is that, although al-Fārābī's philosophy involves a notion of“descent”grounded in emanation, it does not, within an emanationist framework, entail any real“ittisāl”between the human intellect and the cosmic agent intellect. Rather, what is at stake is the perfection of the human intellect, whereby it attains the capacity to grasp metaphysical realities and becomes a philosophical intellect detached from the sensible realm. Essentially, throughout al-Fārābī's entire philosophy from top to bottom, it can be observed that the agent intellect, despite its reconciling character, is brought closer to the context of the Aristotelian human intellect.
Benzer Tezler
- Farabi'nin vahiy anlayışı
Revelation concept according to Farabi
MUSTAFA RENÇPER
Yüksek Lisans
Türkçe
1998
DinAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RECEP KILIÇ
- Aristoteles ve Farabi'nin ruh anlayışlarının karşılaştırılması
Concept of soul as represented by Aristoteles and Farabi: A comparative study
NEVZAT CAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
FelsefeAtatürk ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULKUDDUS BİNGÖL
- Fârâbî'de bilginin kaynağı ve değeri problemi
The problem of source and value of information in Fârâbî
MEVLUDİN MUSTAFA
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜFİT SELİM SARUHAN
- Antik Yunan'dan Fârâbî'ye faal akıl
The active intellect from Ancient Greek to al-Fārābī
ÖZCAN SARIDOĞAN
Doktora
Türkçe
2023
DinAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜRBÜZ DENİZ
- Fârâbî'de evail temelli bilgi felsefesi ve Aristotelesçi arka plan
Awāil-based epistemology in al-Fārābī and its Aristotelian background
MUHAMMED ENES DEMİR
Doktora
Türkçe
2026
FelsefeAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİ ADIGÜZEL