Yapay zekânın istihbarat analizine entegrasyonu
Integration of artificial intelligence into intelligence analysis
- Tez No: 1025844
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ALİ BURAK DARICILI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Savunma ve Savunma Teknolojileri, Uluslararası İlişkiler, Defense and Defense Technologies, International Relations
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Milli Savunma Üniversitesi
- Enstitü: Atatürk Stratejik Araştırmalar ve Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İstihbarat Çalışmaları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İstihbarat Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bilgi çağının getirdiği veri bolluğu, istihbarat analizinin temel koşullarını köklü biçimde dönüştürmüştür. İnsan bilişsel kapasitesini aşan veri hacimleri, daralan karar döngüleri ve yapay zekâyı operasyonel bir araç olarak kullanan rakip aktörler, entegrasyonu kaçınılmaz kılmaktadır. Bu tez, yapay zekânın istihbarat analizine entegrasyonunun neden kritik önem taşıdığı ile nasıl ve hangi yöntemlerle gerçekleştirilmesi gerektiğini araştırmaktadır. Çalışma, nitel araştırma desenine dayanan doküman analizi yöntemiyle yürütülmüş; ABD, İsrail, Ukrayna ve Çin'den seçilen yedi sistem, karşılaştırmalı vaka analizi stratejisiyle incelenmiştir. Kavramsal çerçeve, istihbarat analizinin geleneksel yapısını, analitik başarısızlıkların anatomisini ve yapay zekânın temel yöntemlerini bütünleşik biçimde ele almaktadır. Tezin özgün kavramsal katkısı, literatürde birbirinden bağımsız ele alınan insan bilişsel yanlılıkları ile makine yanlılıklarını tek bir analitik çerçevede buluşturan“yanlılık paradoksu”kavramsallaştırmasıdır. Bu çerçeve; otomasyon yanlılığı, geri bildirim döngüsü yanlılığı ve bilişsel yük aktarımı gibi etkileşim kaynaklı yeni yanlılık biçimlerini tanımlamakta ve insan-makine iş birliğinin analitik kaliteyi otomatik olarak artırdığı varsayımını sorgulamaktadır. Vaka analizlerinden derlenen bulgular dört yapısal gerilimi gün yüzüne çıkarmaktadır: yanlılık paradoksunun kümülatif etkisi,“insan döngüde”ilkesinin operasyonel aşınması, teknik ile yönetişim olgunluğu arasındaki yapısal asimetri ve savaş koşullarında hız baskısının hesap verebilirlik mekanizmalarını işlevsizleştirme riski. Vaka analizleri, beyan edilen ile fiilî insan kontrolü arasındaki uçurumun farklı sistemlerde ortak bir örüntü oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgulardan türetilen“İnsan-Makine Rol ve Görev Dağılımı Matrisi”, veri hacmi, zaman baskısı, hata maliyeti ve kararın geri döndürülemezliği değişkenleri üzerine kurulu normatif bir çerçeve sunmaktadır. Matrisin temel önermesi, yapay zekânın karar sürecindeki ağırlığının teknik kapasitesiyle değil; kararın taşıdığı normatif yük ve geri döndürülemezlik derecesiyle ters orantılı biçimde belirlenmesi gerektiğidir. İyi bir istihbarat analizi büyük veri, yapay zekâ desteği ve insan uzmanlığından oluşan çok bileşenli bir süreç olarak ancak dengeli bir hibrit mimari içinde mümkün olabilmektedir.
Özet (Çeviri)
The data abundance introduced by the information age has fundamentally transformed the foundational conditions of intelligence analysis. Data volumes that exceed human cognitive capacity, shrinking decision cycles, and adversarial actors employing artificial intelligence as an operational tool render integration unavoidable. This dissertation investigates why the integration of artificial intelligence into intelligence analysis is of critical importance, and how and through what methods this integration ought to be implemented. The study was conducted through document analysis grounded in a qualitative research design; seven systems drawn from the United States, Israel, Ukraine, and China were examined using a comparative case analysis strategy. The conceptual framework addresses, in an integrated manner, the traditional structure of intelligence analysis, the anatomy of analytic failures, and the foundational methods of artificial intelligence. The original conceptual contribution of the dissertation is the“bias paradox”, a conceptualization that brings together, within a single analytic framework, human cognitive biases and machine biases that have hitherto been treated independently in the literature. This framework identifies novel interaction-induced bias forms including automation bias, feedback loop bias, and cognitive load transfer, and interrogates the assumption that human-machine collaboration automatically enhances analytic quality. The findings compiled from the case analyses bring to light four structural tensions: the cumulative effect of the bias paradox, the operational erosion of the“human-in-the-loop”principle, the structural asymmetry between technical and governance maturity, and the risk that speed pressure under wartime conditions renders accountability mechanisms dysfunctional. The case analyses reveal that the gap between declared and actual human control constitutes a common pattern across different systems. The“Human-Machine Role and Task Distribution Matrix”derived from these findings offers a normative framework built on the variables of data volume, time pressure, cost of error, and the irreversibility of decisions. The fundamental premise of the matrix is the necessity that the weight of artificial intelligence in the decision-making process be determined not by its technical capacity, but in inverse proportion to the normative burden and the degree of irreversibility carried by the decision. Sound intelligence analysis, as a multi-component process comprising large-scale data, artificial intelligence support, and human expertise, is achievable only within a balanced hybrid architecture.
Benzer Tezler
- Antenna and frequency selective surface design for 3.1 GHZ detect and avoid radar system on unmanned aerial vehicle
İnsansız hava aracında 3.1 GHZ tespit ve kaçınma radar sistemi için anten ve frekans seçici yüzey tasarımı
MOHAMMAD HAROON AZAD
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Elektrik ve Elektronik Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiElektronik ve Haberleşme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FUNDA AKLEMAN YAPAR
DOÇ. DR. HÜSEYİN ŞERİF SAVCI
- Siber savunma stratejilerinde yapay zeka entegrasyonun etkisi
The impact of artificial intelligence integration in cyber defense strategies
NİSA KEFELİOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Yönetim Bilişim SistemleriBandırma Onyedi Eylül ÜniversitesiYönetim Bilişim Sistemleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZEYNEP ÖZER
- Milli güvenliğin tesis edilmesinde yapay zeka destekli istihbarat sürecinin analizi
Analysis of artificial intelligence supported intelligence process in establishing national security
IBRAHIM RASULOV
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Siyasal Bilimlerİstanbul Aydın ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. MEHMET CEM OĞULTÜRK
- Dijital diplomaside yapay zekâ kullanımı: Fırsatlar ve riskler
Use of artificial intelligence in digital diplomacy: Opportunities and risks
OĞUZHAN ALTAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Siyasal BilimlerHasan Kalyoncu ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MURAT ASLAN
- Manisa yöresinde domateste anlaşmalı tarım ve karşılaşılan sorunlar
Başlık çevirisi yok
OSMAN MURAT KOÇTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Gıda MühendisliğiEge ÜniversitesiTarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. METİN TALİM