Türkçenin tarihi gelişiminde {+lAr} eki ve işlevleri
The suffix {+lAr} and its functions in the historical development of Turkish
- Tez No: 952296
- Danışmanlar: PROF. DR. NESRİN BAYRAKTAR ERTEN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine kadarki süreçte ad çekim eki olarak öne çıkan {+lAr}, üzerinde taşıdığı çokluk bildirme anlamıyla günümüze kadar dinamiğini korumayı başarmış bir ektir. Çekim eki olarak değerlendirilen {+lAr}'ın çokluk bildirme işlevinin yanı sıra kazandığı çeşitli anlamlar onu yapım ekine yaklaştırmıştır. Eklendiği sözcüğe topluluk anlamı katması; saygı ve yüceltme belirtmesi;“ve”bağlacı anlamı taşıması; meslek gruplarını ifade etmesi; aile ve akrabalık adlarıyla; mezhep, millet, kavim, devlet adlarını ifade etmesi; anlamı güçlendirme, abartma, pekiştirme ve ikilemeler oluşturması; genelleme anlamı katması; selamlaşma ve kalıplaşmış (deyimsel ve masalsı) ifadeler belirtmesi; soyut ve sayılamayan isimlerde mecazlar kurması; somut ve sayılabilir isimlerde mecazlar oluşturması; vücudun bazı bölümlerinin ifadesinde kullanılması; seslenme anlamı katması; fiil çekimlerinde saygı ve nezaket bildirmesi ekin çok yönlülüğünü ortaya koymakla birlikte yapım ekine yatkınlığını öne çıkarmıştır. {+lAr}'ın çekim ve yapım eki gibi davranması araştırmacıları ekin tasnifi konusunda farklı görüşlere sevk etmiştir. Söz konusu ek, bir grup araştırmacı tarafından çekim eki olarak; bir grup araştırmacı tarafından yapım eki olarak; diğer bir grup araştırmacı tarafından da“ara ek”vb. gibi yeni bir kategori ve başlıkta ele alınmıştır. Ekin tasnifinde nasıl ki bir görüş birliği sağlanamadıysa etimolojisi üzerinde de yürütülen fikirlerde bir birliğe varılamamıştır. Bu bağlamda ekin etimolojisi bazı eklerin birleşimine;“olar”zamirine ve başka bir sözcüğe dayandırılarak üç ana başlık altında ele alınmıştır. Bu çalışmada, Türkçenin tarihi dönemleri boyunca {+lAr}'ın eklendiği sözcüklere kattığı yeni anlamlarla yapım ekine olan yatkınlığı ortaya konmuştur.
Özet (Çeviri)
{+lAr}, which came to the fore as a noun inflectional suffix from Old Turkish to Turkish, is a suffix that has managed to preserve its dynamism until today with the plural meaning it carries. The suffix {+lAr}, which is considered an inflectional suffix, has acquired various meanings in addition to its function of indicating plurality, bringing it closer to a derivational suffix. The fact that it adds a sense of community to the word it is added to; that it indicates respect and exaltation; that it carries the meaning of the conjunction“and”; that it expresses professional groups; that it expresses the names of family and kinship; that it expresses the names of sects, nations, tribes, and states; that it strengthens, exaggerates, reinforces, and reduplicates the meaning; that it adds the meaning of generalization; that it indicates greetings and stereotyped (idiomatic and fairy-tale) expressions; that it establishes metaphors in abstract and uncountable nouns; that it creates nominalized adjectives and metaphors in concrete and countable nouns; that it is used in expressing some parts of the body; that it adds the meaning of address; that it expresses respect and politeness in verb conjugations, while revealing the versatility of the suffix and highlights its tendency to be a derivational suffix. The fact that {+lAr} acts as an inflectional and derivational suffix has led researchers to different views on the classification of the suffix. The suffix in question was discussed as an inflectional suffix by a group of researchers; as a derivational suffix by a group of researchers; and under a new category and title such as“intermediate suffix”by another group of researchers. Just as there has been no consensus on the classification of the suffix, there has also been no consensus on the ideas on its etymology. In this context, the etymology of the suffix is discussed under three main headings, based on the combination of some suffixes; the pronoun“olar”and another word. In this study, the tendency of Turkish language towards derivational suffixes has been revealed with the new meanings it has added to the words to which {+lAr} has been added throughout its historical periods.
Benzer Tezler
- Anatomy of Bosnian war songs: Narrative analyses of wartime songs in Bosnia and Herzegovina 1992-1995
Bosna savaş şarkılarının anatomisi: 1992-1995 yılları arasında Bosna Hersek savaş şarkılarının anlatımsal analizi
KAAN SANCAKTAR
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
İstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
Yükleniyor...
- The role of trend studies for design processes in the context of Turkey
Tasarım süreçlerinde trend çalışmalarının rolü: Türkiye örneği
AYSUN ATEŞ AKDENİZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
İstanbul Teknik ÜniversitesiEndüstri Ürünleri Tasarımı Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...
- Ülkemizde 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başında dişhekimliği eğitiminin gelişimi
Başlık çevirisi yok
MELEK YILDIRIM
- Liberal düşüncenin gelişiminde iktisat politikasının evrimi ve Türk örneği
The Evolution of economic policy in the development of liberal thought and the Turkish case
KIVANÇ ACAR
- Osmanlı İmparatorluğu XVI.-XIX. yüzyıllar arasındaki sultan giysileri üzerine bir araştırma
Başlık çevirisi yok
FATMA YAVUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
Gazi ÜniversitesiGiyim Endüstrisi ve Giyim Sanatları Ana Bilim Dalı
Yükleniyor...