Eski türk şiirinde budizme ilişkin alıntı sözcükler
Loanwords related to buddhism in old Turkic poetry
- Tez No: 970921
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZLEM YİGİTOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eski Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Uygurların Budizm'i ne zaman benimsedikleri kesin olarak bilinmemekle birlikte onların Budizm'e ilişkin faaliyetleri bu din ile olan temaslarının Birinci Kağanlık dönemine kadar uzanabileceğini göstermektedir. Uygurların Turfan Vadisi ve Gansu'ya doğru göçlerinden sonra şehirleşmenin tamamlanmasıyla Budizm'in benimsenmesi hız kazanmıştır. Budizm'in kabul edilmesi Uygurlar arasında bu dinin metinlerine olan ilgiyi arttırmış ve yeni bir çeviri edebiyatının oluşmasına sebep olmuştur. Uygurlar dini, felsefi düzyazı eserlerin yanında Budizm'e ilişkin şiirleri de tercüme etmişler hatta özgün Uygurca eserler de ortaya koymuşlardır. Bu çalışmada, Budizm'e ilişkin eski Türk şiirinde yer alan alıntı sözcükler ele alınacaktır. Çalışmanın çerçevesi Reşit Rahmeti Arat'ın Eski Türk Şiiri ve Peter Zieme'nin Die Stabreimtexte der Uiguren von Turfan und Dunhuang adlı eserlerindeki Budistik şiirlerdeki alıntı sözcüklerle sınırlandırılmıştır. Sözü edilen şiirler, hem dönemin şiir anlayışı hakkında hem de Budist Uygurların dinlerine yaklaşımları hakkında önemli veriler sunmaktadır. Alıntı sözcükler, alıntı yapılan dilin konuşurlarının kültürüyle olan etkileşimi hakkında önemli veriler sunar. Uygurların Çince, Sanskritçe, Tibetçe, Toharca ve Soğdca gibi dillerden yaptıkları çeviriler sırasında Uygurcaya geçen alıntı sözcükler hakkında daha önce pek çok değerli sözlük çalışması yapılmıştır. Bu çalışmanın amacı, bu alıntı sözcüklerin yalnızca moda mod tercümesinin yanında Budizm'e ilişkin dini, felsefi veya terim anlamlarının daha detaylı bir biçimde açıklanmasıdır. Böylelikle Türkoloji çalışmalarında Uygurların bir zamanlar inandıkları dinin öğretisinin Türkoloji çalışanları ve meraklıları için daha anlaşılır hale getirilmesi hedeflenmiştir. Budizm'e ve Maniheizm'e ilişkin terimler hakkında daha önce yapılmış çalışmalar olmakla birlikte bu tez çalışmasında daha önce yapılmış çalışmalarda yer almayan alıntı sözcükler incelenmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada yukarıda sözü edilen iki eser incelenmiş elde edilen Budizm'e ilişkin 140 alıntı sözcük detaylı bir biçimde açıklanmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
Although the exact date when the Uighurs adopted Buddhism remains uncertain, their activities related to this religion suggest that their contact with Buddhism may date back to the period of the First Khaganate. Following the Uighurs' migration towards the Turfan Basin and Gansu, the completion of urbanization accelerated the adoption of Buddhism. The acceptance of Buddhism among the Uighurs increased interest in the religious texts of this faith and led to the emergence of a new translation literature. Alongside religious and philosophical prose works, the Uighurs also translated Buddhist poetry and even produced original works in Old Uighur. This study focuses on the loanwords related to Buddhism found in Old Turkic poetry. The scope of the study is limited to the Buddhist poems presented in Reşit Rahmeti Arat's Eski Türk Şiiri and Peter Zieme's Die Stabreimtexte der Uiguren von Turfan und Dunhuang. These poems provide significant insights not only into the poetic understanding of the period but also into the Uighur Buddhists' attitudes toward their religion. Loanwords offer valuable data regarding cultural interactions with the speakers of the source languages. Many important lexicographical studies have previously been conducted on the loanwords that entered Uighur through translations from languages such as Chinese, Sanskrit, Tibetan, Tocharian, and Sogdian. The aim of this study is to provide a detailed explanation of these loanwords not only through their literal translations but also by elaborating on their religious, philosophical, and terminological meanings within the context of Buddhism. In this way, it is hoped that the teachings of the religion once embraced by the Uighurs will be made more accessible to scholars and enthusiasts of Turkology. Although there have been previous studies on the terminology related to Buddhism and Manichaeism, this thesis attempts to examine loanwords that have not been previously addressed in earlier research. In this study, the two aforementioned works were analyzed, and 140 Buddhist-related loanwords identified therein have been explained in detail.
Benzer Tezler
- Eski Uygur şiirinde hâl kategorisi
The case category in old Uighur poetry
BAHAR ARGUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DilbilimBursa Uludağ ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENGİZ ALYILMAZ
- En eski Türk şiiri metinlerinin imgebilim ve deyişbilim yöntemleriyle incelenmesi
An alalysis using methods of imagology and phraselogy on ancient Turkish poetry
UMUT DÜŞGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Türk Dili ve EdebiyatıMuğla ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÜMRAL DEVECİ
- Klasik Türk şiirinde haberleşme
Communication in classical Turkish poetry
DERYA ÖNGE
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. TÜRKAN ALVAN
- Klasik Türk şiirinde batıl ilimler
Secret science in the classical Turkish poem
MEDET OĞUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıOrdu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NECİP FAZIL DURU
- Klasik Türk şiirinde ticaret
Trade in classical Turkish poetry
YAHYA YÜKSEL
Doktora
Türkçe
2017
Türk Dili ve EdebiyatıKocaeli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GENCAY ZAVOTÇU