Anne-çocuk etkileşiminde zihin yönelimliliği: Öz-düzenleme ve mizacın etkisi
Maternal mind-mindedness in mother-child interaction: The role of self-regulation and temperament
- Tez No: 971514
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ BEGÜM ÖZDEMİR DEMİRCİ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: anne zihin yönelimliliği, çocuk öz-düzenleme, anne özdüzenleme, çocuk mizaç, anne-çocuk etkileşimi, Maternal mind-mindedness, child self-regulation, maternal self-regulation, child temperament, mother-child interaction
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Maltepe Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Erken çocukluk döneminde anne-çocuk etkileşimi, çocuğun bilişsel ve sosyal-duygusal gelişimini biçimlendiren temel bir süreçtir (Meadors, 1986; Raver, 1997; Sailor, 2004). Bu etkileşim yalnızca ebeveynin niyetiyle değil, tarafların öz-düzenleme becerileri ve karşılıklı duyarlılık düzeyiyle de şekillenmektedir (Cüceloğlu, 1994; Selçuk, 2023). Son yıllarda, ebeveynin çocuğun zihinsel durumlarına yönelik duyarlılığını ifade eden zihin yönelimliliği, bu etkileşimlerin kalitesini anlamada önemli bir kavram haline gelmiştir. Araştırmalar, ebeveynin öz-düzenleme kapasitesinin zihin yönelimliliğini destekleyici rol oynadığını, çocuğun mizacı ve öz-düzenleme düzeyinin ise ebeveynin zihinsel durumları algılama ve yanıt verme biçimini etkileyebileceğini göstermektedir (Bridgett vd., 2015; Meins vd., 2013; Rothbart ve Bates, 2007; Zeegers vd., 2017). Ancak bu değişkenlerin anne zihin yönelimliliği üzerindeki bileşik etkileri henüz yeterince araştırılmamıştır; bu çalışma da söz konusu etkileşimleri inceleyerek bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırma, İstanbul'da yaşayan ve ana dili Türkçe olan 4-6 yaş arası (Ort = 57,05 ay, SS = 7,82) 58 çocuk-anne ikilileri ile yürütülmüştür. Anne zihin yönelimliliği, yapılandırılmış bir yapı-inşa (Lego) görevi sırasında ortaya çıkan çocuk-anne etkileşimi sırasında anne davranışının İletişimsel Netlik, Zihin Okuma ve Karşılıklılık bağlamında kodlanması ile ölçülmüştür (Prime vd., 2015). Anne öz-düzenleme becerileri Öz Düzenleme Ölçeği (Aydın vd., 2013) aracılığıyla ve çocuk mizacı Çocuk Davranış Listesi Kısa Formu (Rothbart, 2000) ile annelerden; çocuk öz-düzenleme becerisi vi verileri ise Öz-Düzenleme Becerileri Ölçeği (Bayındır ve Ural, 2016) aracılığıyla öğretmenlerden toplanmıştır. Veri analizleri kapsamında öncelikle çalışma değişkenleri arasındaki ilişkiler için Spearman korelasyon analizleri yapılmış olup ardından zihin yönelimliliğini yordayan faktörleri tespit etmek için çoklu regresyon analizleri yürütülmüştür. Analizlerde, çocuğun öz-düzenleme becerilerinin alt boyutlarından kontrol becerileri ile anne zihin yönelimliliğinin iletişimsel netlik (r = .354 p = .005) ve zihin okuma (r = .247 p = .055) alt boyutları arasında pozitif yönlü ilişkiler bulunmuştur. Kontrol becerileri yüksek olan çocukların annelerinin, etkileşim sırasında daha açıklayıcı ve zihin içerikli dil kullandıkları görülmüştür. Buna karşın, çocuk mizacının çabalı kontrol (r = -.238 p = .065) ve olumsuz duygulanım (r = -.268 p = .037) alt boyutları, zihin yönelimliliğin iletişimsel netlik alt boyutu ile negatif ilişkili bulunmuştur. Benzer şekilde; çocuk mizacının çabalı kontrol (r = -.235 p = .068) ve olumsuz duygulanım (r = -.246 p = .056) alt boyutları da zihin yönelimliliğinin zihin okuma alt boyutu ile negatif ilişkidedir. Bu veriler, daha düzenli ya da daha tepkisel mizaca sahip çocukların annelerinin daha az zihinsel açıklama yapma eğiliminde olduğunu düşündürmektedir. Annenin öz – düzenleme becerileri alt boyutlarından öz-pekiştirme ile zihin yönelimliliğinin iletişimsel netlik (r = -.282 p = .028) alt boyutu ve zihin yönelimliliği toplam skoru ile (r = -.268 p = .037) negatif ilişkili bulunmuştur. Daha yüksek özpekiştirme becerisine sahip annelerin daha düşük iletişimsel netlik davranışı gösterdiği, buna bağlı olarak da zihin yönelimliliği genel skorunun daha düşük olduğu bulgulanmıştır. Bu bulgu, annenin öz-düzenleme kapasitesi arttıkça çocuğun zihinsel durumuna duyarlılığının azalabileceğini göstermektedir. Anne-çocuk etkileşiminde anne zihin yönelimliliğini yordayan faktörleri belirlemek amacıyla yürütülen çoklu regresyon analizinde, anne öz-düzenleme, çocuk özdüzenleme ve çocuk mizacı değişkenleri ile zihin yönelimliliğin iletişimsel netlik alt boyutu arasındaki ilişki test edilmiştir. Model anlamlı bulunmuş (F(4, 56) = 4,924, p = .002) ve iletişimsel netlik varyansının %21,2 sini açıklamıştır (R² = .206). Regresyon analizi sonuçları, çocuğun yaşı (β = –.260, p = .030), çocuk öz-düzenleme kontrol becerileri (β = .294, p = .016) ve mizacın çabalı kontrol boyutu (β = –.259, p = .030) değişkenlerinin, iletişimsel netliği anlamlı şekilde yordadığını göstermiştir. Bulgular, zihin yönelimliliğinin sabit bir ebeveyn özelliğinden çok, çocuğun gelişimsel özelliklerine duyarlı bir yapı olduğunu göstermektedir. Düzenleyici kapasitesi yüksek ve negatif duyusal mizacı belirgin çocuklar daha fazla zihinsel açıklamayla karşılanmakta; yaş arttıkça ebeveynlerin zihinsel dil kullanımında azalma gözlenmektedir. Bu yaşa bağlı değişimde anne eğitim düzeyinin etkili olabileceği betimsel bulgularla desteklenmekte, ancak sınırlı örneklem nedeniyle bu bulgu temkinli ele alınmalıdır. Sonuçlar, zihin yönelimliliğinin hem anne hem çocuk faktörlerinden etkilendiğini ve erken müdahalelerde bu çok boyutlu yapının dikkate alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
In early childhood, the mother–child interaction is a fundamental process shaping the child's cognitive and socio-emotional development (Meadors, 1986; Raver, 1997; Sailor, 2004). This interaction is shaped not only by the parent's intentions but also by both parties' self-regulation capacities and mutual sensitivity levels (Cüceloğlu, 1994; Selçuk, 2023). In recent years, the concept of mind-mindedness—which refers to the parent's sensitivity to the child's mental states—has become central to understanding the quality of such interactions. Research shows that the parent's self-regulation capacity plays a supportive role in fostering mind-mindedness, while the child's temperament and self-regulation level may influence how the parent perceives and responds to the child's mental states (Bridgett et al., 2015; Meins et al., 2013; Rothbart ve Bates, 2007; Zeegers et al., 2017). However, the combined effects of these variables on maternal mind-mindedness remain insufficiently explored; this study aims to address this gap by examining these interactions in detail. The study was conducted with 58 mother–child dyads living in Istanbul, whose native language was Turkish, and whose children were between 4 and 6 years old (M = 57.05 months, SD = 7.82). Maternal mind-mindedness was assessed through mother–child interactions observed during a structured block-building (Lego) task, coded in terms of Communicative Clarity, Mind-Related Comments, and Reciprocity (Prime et al., 2015). Mothers' self-regulation skills were measured using the Self-Regulation Questionnaire (Aydın et al., 2013), and child temperament was assessed using the Short Form of the Children's Behavior Questionnaire (Rothbart, 2000) as reported by mothers. Data on ix children's self-regulation skills were gathered from teachers using the Self-Regulation Skills Scale (Bayındır ve Ural, 2016). As part of the data analysis, Spearman correlation analyses were conducted to examine relationships between the study variables, followed by multiple regression analyses to identify predictors of mind-mindedness. Results revealed positive correlations between the control skills subdimension of child self-regulation and the maternal mindmindedness subdimensions of communicative clarity (r = .354, p = .005) and mindreading (r = .247, p = .055). Mothers of children with higher control skills tended to use more explanatory and mental-state-related language during interaction. Conversely, the effortful control (r = –.238, p = .065) and negative affect (r = –.268, p = .037) subdimensions of child temperament were negatively correlated with communicative clarity. Similarly, effortful control (r = –.235, p = .068) and negative affect (r = –.246, p = .056) were also negatively associated with the mind-related comments subdimension. These findings suggest that mothers of children with more reactive or controlled temperaments may be less inclined to provide mentalistic explanations. Among the maternal self-regulation subdimensions, self-reinforcement was negatively associated with both communicative clarity (r = –.282, p = .028) and the overall mindmindedness score (r = –.268, p = .037). Mothers with higher self-reinforcement skills displayed fewer communicatively clear behaviors, resulting in lower overall mindmindedness scores. This finding suggests that as the mother's self-regulation capacity increases, her sensitivity to the child's mental states may decrease. In the multiple regression analysis conducted to identify the predictors of maternal mind-mindedness during mother–child interaction, the relationship between maternal self-regulation, child self-regulation, and child temperament variables and the communicative clarity subdimension of mind-mindedness was examined. The model was found to be significant (F(4, 56) = 4.924, p = .002), explaining 21,2% of the variance in communicative clarity (R² = .206). The regression results indicated that child age (β = –.260, p = .030), the child's control skills (β = .294, p = .016), and the temperament dimension of effortful control (β = –.259, p = .030) significantly predicted communicative clarity. These findings suggest that mind-mindedness is not a fixed parental trait but rather a structure sensitive to the child's developmental characteristics. Children with higher regulatory capacity and pronounced negative affectivity are more likely to be met with mentalistic explanations; however, parental use of mental-state language appears to decrease with age. This age-related change may be influenced by maternal education level, as suggested by descriptive findings, though this should be interpreted cautiously due to the limited sample size. Overall, the findings indicate that mind-mindedness is shaped by both maternal and child factors and that this multidimensional structure should be taken into account in early intervention efforts.
Benzer Tezler
- Erken çocukluk döneminde çocuk zihin yönelimliliğinin incelenmesi
Examination of the child mind-mindedness in early childhood
MEHMET HANİFİ AKYÜZ
Doktora
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTemel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ DUYGU YALMAN POLATLAR
- Özel öğrenme güçlüğü tanısı almış 7-9 yaş çocukların geliştirdikleri zihin kuramı yetenekleri ile sosyal gelişimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi ve sağlıklı gelişim gösteren grup ile karşılaştırılması
Analysis of the relation between the theory of mind abilities developed by children of 7-9 ages diagnosed by special learning disabilities and their social development and its comparison with the healthy developed group
KADRİYE ÖZEN
- Anne çocuk oyun etkileşimine bağlı olarak annelik algısının incelenmesi
Investigation of motherhood perception based on mother-child play interaction
CANSU SAFSOYLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Eğitim ve ÖğretimÇukurova ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMAİL SANBERK
- Otizmli çocuğa sahip ailelerde anne-çocuk ve baba- çocuk etkileşiminin incelenmesi
Investigation of the mother -child and the father-child interactions in families who have a child with autism
HAZAN OĞUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Eğitim ve ÖğretimAkdeniz Üniversitesiİlköğretim Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NESRİN SÖNMEZ
- Ceza infaz kurumlarında annesi ile birlikte kalan 0-6 yaş arasındaki çocukların anne-çocuk etkileşimleri ve annelerin duygu düzenleme becerilerinin incelenmesi
Exploring mother-child interactions of 0-6-years-old children staying with their mothers in penitentiary institutions and mothers' emotion regulation skills
AMİNE NUR ARIKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
PsikolojiAnkara ÜniversitesiÇocuk Gelişimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜDRİYE YILDIZ BIÇAKÇI