Osmanlı klasik dönem tıp yazmalarında bulaşıcı hastalıklar
Infectious diseases in classical ottoman medical manuscripts
- Tez No: 971750
- Danışmanlar: DOÇ. DR. İBRAHİM TOPÇU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Deontoloji ve Tıp Tarihi, Medical History and Ethics
- Anahtar Kelimeler: Bulaşıcı Hastalıklar, Cüzâm, Çiçek, Dizanteri, Frengi, Humoral Tıp, Kızamık, Kolera, Kuduz, Osmanlı Tıbbı, Sarılık, Sıtma, Uyuz, Veba, Cholera, Dysentery, Humoral Medicine, Infectious Diseases, Jaundice, Leprosy, Malaria, Measles, Ottoman Medicine, Plague, Rabies, Scabies, Smallpox, Syphilis
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
- Enstitü: Hamidiye Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tıp Tarihi ve Etik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Bu tez çalışması, 14. yüzyıldan 17. yüzyılın sonuna kadar telif veya tercüme edilmiş Osmanlı tıp metinlerinde yer alan ve günümüzde bulaşıcı hastalıklar kategorisinde değerlendirilen sıtma, veba, cüzâm, frengi, çiçek, kızamık, kuduz, sarılık, dizanteri ve kolera gibi ishaller ve uyuz hastalıklarının tanı ve tedavi yaklaşımlarını, dönemin hâkim tıp paradigması çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Ulusal Tez Merkezi ile çeşitli kütüphane kataloglarında yapılan taramalar sonucunda, transkripsiyonu yapılmış 52 Türkçe yazma eser tespit edilmiştir. Bu eserler, sistematik biçimde incelenmiş ve elde edilen veriler nitel içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulaşıcı hastalıklara ilişkin içerikler sadeleştirilmiş; veriler tarihsel bağlam içerisinde tıbbî, sosyal ve kültürel yönleriyle değerlendirilmiş ve modern tıbbî bilgilerle ve güncel araştırmalarla karşılaştırılmıştır. Bulgular: İncelenen eserlerde humoral teorinin hâkim olduğu, salgınların miasma ile ilişkilendirildiği ve çoğunda bulaşıcılığa dair doğrudan bir bilginin yer almadığı tespit edilmiştir. Tanı süreçlerinde gözlem, nabız muayenesi, idrar ve gaita incelemeleri gibi teşhis yöntemleri öne çıkarken; tedavide kan alma, kusturma, müshil ve lavman gibi uygulamaların yanı sıra bitkisel, hayvansal ve mineral kökenli devaların yaygın biçimde kullanıldığı belirlenmiştir. Eserlerin büyük çoğunluğunun Müntehab-ı Şifâ ve Kânûnçe fî't Tıbb gibi temel kaynaklardan yapılan alıntılara dayanan, tedavi odaklı derlemeler olduğu; teorik açıklamalara ise sınırlı biçimde yer verildiği görülmüştür. Sonuç: Osmanlı tıbbı, sahip olduğu zengin devâ külliyatı ve özgün tanı-tedavi uygulamalarıyla, günümüz geleneksel ve tamamlayıcı tıp yaklaşımlarına bilimsel temelde anlamlı katkılar sunabilecek niteliktedir. Bu bağlamda, Osmanlı tıp yazmaları yalnızca transkripsiyon düzeyinde ele alınmamalı; tıp tarihi, farmakoloji ve dilbilim gibi alanları bir araya getiren disiplinlerarası yöntemlerle kapsamlı şekilde analiz edilmelidir.
Özet (Çeviri)
Aim: This thesis examines diagnostic and therapeutic approaches to diseases classified today as infectious–such as malaria, plague, leprosy, syphilis, smallpox, measles, rabies, jaundice, diarrheal diseases including dysentery and cholera, and scabies–in Ottoman medical texts authored or translated between the 14th and late 17th centuries, within the framework of the prevailing humoral medical paradigm. Materials and Methods: Searches in the National Thesis Center and various library catalogs identified 52 Turkish medical manuscripts with completed transcriptions. These works were systematically examined, and data obtained were analyzed using qualitative content analysis. Contents related to infectious diseases were simplified and evaluated within their historical context from medical, social, and cultural perspectives, then compared with modern medical knowledge and current research. Results: The texts predominantly reflected humoral theory, associating epidemics with miasma and rarely mentioning contagion. Diagnostic methods emphasized included observation, pulse examination, and urine and stool analysis. Treatments involved bloodletting, emesis, laxatives, enemas, and remedies of herbal, animal, and mineral origin. Most texts were therapeutic compilations quoting fundamental sources such as Müntehab-ı Şifâ and Kânûnçe fî't-Tıbb, with limited theoretical explanation. Conclusion: Ottoman medicine, with its rich corpus of remedies and distinctive diagnostic and therapeutic practices, has the potential to make meaningful contributions to contemporary traditional and complementary medicine approaches on a scientific basis. In this context, Ottoman medical manuscripts should not be considered solely at the level of transcription; rather, they should be comprehensively analyzed through interdisciplinary methods integrating fields such as medical history, pharmacology, and linguistics.
Benzer Tezler
- 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı tıp eserlerinde cüzzam hastalığı
Leprosy in the Ottoman medical manuscripts of the 15th and 16th centuries
FATMA YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Deontoloji ve Tıp Tarihiİstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZİYA KAZICI
- Osmanlı klasik dönem hekimlik sanatının modern dönem hekim profesyonelliği, aile hekimliği kimliği ve uygulamaları açısından incelenmesi
Examination of medical ethics of ottoman classical period in terms of modernphysician professionalism and family medicine practices
AKSANUR GÖKÇE
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2019
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TARIK EREN YILMAZ
- Müderris Hasan Efendi'nin, Ğâyetü'l-Müntehâ fî-Tedbîri'l-Merzâ'sı (Hastalıkların Tedavisinde En Son Nokta): İnceleme-metin-dizinler
Ğâyetü'l-Müntehâ fî-Tedbîri'l-Merzâ of Müderris Hasan Efendi (The State of the Art in the Treatment of Illnesses): Examination-script-indices
TALAT DİNAR
Doktora
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıPamukkale ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CEYHUN VEDAT UYGUR
- Osmanlı Klasik Dönem tıp kitaplarının yazarları ve yazılış amaçları açısından değerlendirilmesi
Evaluation of Ottoman Classical Period medical books in terms of authors and their purposes of writing
ZEHRA ASLAN AYDOĞDU
Doktora
Türkçe
2026
Deontoloji ve Tıp Tarihiİstanbul Medipol ÜniversitesiTıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYTEN ALTINTAŞ
- Hekim Ahmet El-Hayatî'nin Şeceretü't-Tıb isimli yazma eserinin klasik dönem Osmanlı tıp metinleri bağlamında değerlendirilmesi
Evaluation of the manuscript titled Shajarat Al-Tibb by physician Ahmet Al-Hayati in the context of classical Ottoman medical texts
MEHMET FATİH ÇAKIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Deontoloji ve Tıp TarihiKocaeli Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BAHATTİN TURGUT
DOÇ. DR. İBRAHİM TOPÇU