Ali b. Ömer es-Sivâsî'nin (Ali Kemâlî Efendi) Mîzânü'l-Mantık isimli risâlesinin incelenmesi
The analysis of Mīzān al-Mantiq, the treatise of ʿAlī b. ʿUmar al-Sivāsī (ʿAlī Kemālī Efendi)
- Tez No: 971787
- Danışmanlar: PROF. DR. KAMİL KÖMÜRCÜ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Ali b. Ömer es-Sivâsî, Mîzânü'l-Mantık, Îsâğûcî, Mantık, Şerh
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu yüksek lisans tezi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ile Cumhuriyetin ilk yıllarında medreselerde mantık ders kitabı olarak tahsil edilen, Ali b. Ömer es-Sivâsî'ye (Ali Kemâlî Efendi) ait Mîzânü'l-Mantık adlı eserin incelenmesini konu almaktadır. Söz konusu eser, İslam mantık geleneğinde önemli bir yere sahip olan Esîrüddin el-Ebherî'nin (ö. 1265) Îsâğûcî (er-Risâletü'l-Es̱îriyye fi'l-manṭıḳ ) adlı kitabına yazılmış bir şerh niteliği taşımaktadır. Tez; giriş, iki ana bölüm ve Arapça metin kısmından oluşmaktadır. Girişte, tezin konusu, önemi, amacı ve yöntemi açıklanmış; müellifin hayatı, siyasi ve entelektüel kimliği ile eserinin tarihsel ve akademik değeri üzerinde durulmuştur. Ayrıca müellifin şerh metoduna da yer verilmiştir. Yanı sıra Ali Kemâlî Efendi'nin Millî Mücadele dönemindeki rolü ve mantık öğretimine katkıları vurgulanmıştır. Birinci bölüm, tasavvurâtın ilkelerine ve maksatlarına ayrılmıştır. Lafızların delaleti, basit ve bileşik kavramlar, tümel-tikel ayrımı, özsel ve ilineksel ile beş tümel detaylı bir şekilde incelenmiştir. Tanım çeşitleri ve mantıksal soru-cevap yöntemleri üzerine yapılan analizler, eserin sistematik yapısını ortaya koymaktadır. İkinci bölümde tasdikâtın ilkeleri ve maksatları ele alınmış; önermeler, kıyas türleri ve mantıksal çıkarım yöntemleri işlenmiştir. Eserin, klasik mantık konularını hem teorik hem de pratik düzeyde ele aldığı ve dönemin mantık eğitimine ışık tuttuğu sonucuna varılmıştır. Üçüncü bölümde ise Arapça metin ele alınmış, eserin Konya ve Mısır nüshaları mukayeseli olarak incelenmiştir. Akabinde, Mısır nüshasındaki müstensih ve baskı hataları düzeltilerek tarafımızca Arapça güncel bir fontla yazılarak teze dâhil edilmiştir. Sonuç olarak Ali Kemâlî'nin Mîzânü'l-Mantık'ı, Ebherî'nin Îsâğûcî'sine yapılan bir şerh olarak hem dil hem de mantık katmanlarında derinlikli bir inceleme sunmaktadır. Çalışmamız, mantık tarihi, Osmanlı entelektüel mirası ve mantık-dil ilişkisi açısından diğer çalışmalardan ayrılmaktadır.
Özet (Çeviri)
This master's thesis examines the work Mîzânu'l-Mantık by Ali b. Ömer es-Sivâsî (Ali Kemâlî Efendi), which was used as a textbook for logic courses in madrasas during the late Ottoman Empire and the early years of the Republic. The work serves as a commentary on Îsāgūjī (er-Risāletü'l-Esīriyye fī'l-Mantık), a foundational text in the Islamic logic tradition written by Athīr al‐Dīn al-Abharī (d. 1265). The thesis is composed of an introduction, two main sections, and the original Arabic text. The introduction outlines the subject, significance, purpose, and methodology of the study; it also discusses the author's life, political and intellectual identity, and the historical and scholarly value of his work. Additionally, the author's commentary method is addressed, with special emphasis on Ali Kemâlî Efendi's role during the National Struggle and his contributions to the teaching of logic. The first section focuses on the principles and objectives of tasavvurāt (conceptions), analyzing topics such as the denotation of terms, simple and compound concepts, universal-particular distinctions, essential and accidental qualities, and five universals in detail. Analyses on types of definitions and logical question-and-answer methods reveal the systematic structure of the work. The second section discusses the principles and aims of tasdīqāt (assertions), covering propositions, types of syllogisms, and methods of logical inference. It concludes that the work addresses classical logic topics comprehensively at both theoretical and practical levels, shedding light on logic education of the period. The third section presents the Arabic text, offering a comparative study of the Konya and Cairo manuscript copies. Following this, errors made by the copyist and printer in the Cairo manuscript were corrected, typeset in a modern Arabic font, and included in the thesis. In conclusion, Ali Kemâlî's Mîzânu'l-Mantık, as a commentary on al-Abharī Îsāgūjī, provides an in-depth examination across both linguistic and logical dimensions. This study distinguishes itself by contributing to the history of logic, Ottoman intellectual heritage, and the relationship between logic and language. Keywords Ali b. Ömer es-Sivāsī, Mīzān al-Manṭiq, Īsāgūjī, Logic, Commentary (sharh).
Benzer Tezler
- Yûsuf Bin Ömer es-Sekafî'nin hayatı ve siyasi faaliyetleri
Yûsuf Bin Omar at-Thakafî Life and political activities
HAMZA KAPLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinSivas Cumhuriyet Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ AKSU
- Emeviler Döneminde meydana gelen dini-siyasi hareketlerde Kûfe'nin önemi
The importance of the Pufe in religious-political movements through the Umayyad period
HAKAN KELEŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYTEKİN ŞENZEYBEK
- Eş'as B. Kays El-kindî'ninhayatı, kişiliği ve İslâm tarihindeki yeri
Ash?ath B. Qays Al-Kindî: His life, personality and his position in Islamic history
İSMAİL TANRIVERDİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2007
TarihHarran Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. ADNAN DEMİRCAN
- Âsım b. Behdele (İmam Âsım)'ın rivâyet etmiş olduğu hadislerin tahrîc ve tenkîdi
Asım b. (Imam Âsım) transcription and criticism of the hadiths narrated by Behdele
FATİH FATSA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinOrdu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YUNUS YAZICI
- Cemel ve Sıffin savaşlarında tarafsız kalan sahabîler
Neutral companions in the battles of the Jamal and Siffin
YUSUF TUNÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
TarihDokuz Eylül Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RIZA SAVAŞ