Arap dilinde terkip sapması ile anlam genişlemesi arasındaki ilişki
The relationship between structural deviation and semantic expansion in the Arabic language
- Tez No: 974355
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSA ALP
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Çukurova Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET ARAP DİLİNDE TERKİP DEĞİŞİMİ İLE ANLAM GENİŞLEMESİ ARASINDAKİ İLİŞKİ Shymaa Taha Abdalfatah Saad MANSOUR DOKTORA Tezi, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Musa ALP Ağustos 2025, 283 sayfa Sapma/udûl, dilsel olgulardan biri olup nahiv ve belagat mirasımızda belirgin bir şekilde yer alır. Çağdaş üslup çalışmalarında da dikkat çeken bir ilgi görmüştür. Bunun sebebi, ifadenin alışılagelmiş dil kalıplarını aşarak sanatsal ufuklara ulaşmasını sağlamasıdır. Dilin standart seviyesi, ideal ve alışılmış kullanımı temsil eder; herhangi bir asıldan sapma içermez. udûl, mesajın anlaşılmasına yardımcı olan dilsel karînelere bağlıdır; bu yüzden karînelerdeki udûl, ancak anlam karışıklığının önlenmesi durumunda gerçekleşir. Anlam karışıklığının önlenmesi ise karînelerin tamamlanması ve birbirini desteklemesiyle mümkündür. Eski dilbilimciler, genişleme/tevessu'terimini, asıldan sapma anlamında kullanmış ve bununla kuralın mecâzî kullanımını kastetmişlerdir. Anlam genişlemesi/tevessu'delâlî, sapma/udûl'ün sonuçlarından biridir, ancak udûl'ün zorunlu bir sonucu değildir. Bağlam/sîyak karînesi, karînelerin en önemlisidir; çok anlamlı kelimelerin anlamını sınırlandıran yapısal kısıtlamalar dayatarak mesajın anlaşılmasına katkı sağlar. Dolayısıyla, bu kısıtlamalardan bazılarının eksik olması, ifadenin anlamında genişlemeye yol açabilir. Şüphesiz, kelimelerin cümlede alışılagelmiş sıraya göre dizilmesi, anlamayı kolaylaştırır. Buna dizilim/rütbe karinesi denir. Bu sebeple, takdîm ve tehîr yoluyla söz diziminin bozulması, sıralamada da sapma olarak kabul edilir. Dilbilimcilerin takdîm ve tehîrin amaçları arasında şunları saymışlardır: Önem verme/ihtimam, özel kılma/ihtisas, anlam genişlemesi. Uyum/tedâmm karînesi ise kelimeler arasındaki bağı ifade eder; bu bağ, cümlenin dokusunu oluşturur. Dil, birbirine yapışık ancak aralarında bağ olmayan kelimeler yığını değildir. İstihdam, iltifat, mecaz gibi belagat üslupları da muktedayı zahiri ihlal ettiklerinden dolayı bir nevi sapma sayılıp anlam genişlemesi olarak değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT THE RELATIONSHIP BETWEEN STRUCTURAL DEVIATION AND SEMANTIC EXPANSION IN THE ARABIC LANGUAGE Shymaa Taha Abdalfatah Saad MANSOUR Doctoral Thesis, Department of Basic Islamic Sciences Supervisor: Prof. Dr. Musa ALP August 2025, 283 pages Deviation (al-Udûl) is a significant linguistic phenomenon in Arabic, central to both historical grammatical-rhetorical studies and contemporary stylistics. It offers expressive possibilities beyond conventional language, enabling artistic depths. While ordinary language represents the standard, deviation involves a departure from this norm, yet it's inherently linked to linguistic clues (qarā'in) crucial for message comprehension. Effective deviation requires the absence of ambiguity, which is only achieved when these clues are fully integrated. Ancient linguists used“expansion (al-Tawassu')”to describe deviation as a figurative application of rules. Semantic expansion is a result of deviation, though not always a direct consequence. The contextual clue (qarīnat al-siyāq) is paramount, as it imposes syntactic constraints that define multiple meanings. Lacking these constraints can lead to semantic expansion within a structure. The order clue (qarīnat al-rutba) refers to the conventional word arrangement in sentences for easy understanding. Violating this order through fronting and postposing (al-taqdīm wa al-ta'khīr) is a form of deviation, used by linguists for emphasis, specification, and semantic expansion. The cohesion clue (qarīnat al-tadāmm) binds words, facilitating sentence construction. Based on interdependence, linkage, and specialization, any breach of these principles constitutes a deviation from cohesion. Ellipsis (al-ḥadhf), a form of cohesive deviation, involves omitting an element, allowing the mind to infer the missing part. This process often results in semantic expansion. Furthermore, several rhetorical styles, such as utilization (al-istikhdām), shift in address (al-iltifāt), and metaphor (al-majāz), fundamentally rely on deviation from the apparent meaning. These are not mere formal deviations but expressive tools that enrich the text and broaden its semantic scope.
Benzer Tezler
- ظاهرةالتَّذكير والتَّأنيثفي اللغة العربيةوتعليمها
Arap dilinde müzekker - münennes olgusu ve öğretimi
BİLAL ELHAZNEVİ
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEDAT SAĞDIÇ
- Bakara sûresinde terkip arızalarından hazif
Surat Al-Baqara shows that there are different types of deleted
CUMALİ BÜTÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DilbilimOrdu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ CEMAL SANDIKCI
- اين حىتوتطبيقاهتا يف القرآن الكرميدراسة نظرية تطبيقية
Arapça'da“Hatta”edatının anlamları ve Kur'ân-ı Kerîm'deki uygulamaları
ENES İZZETAĞA
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA GENÇ
- En-Nahvu'l-Vâfî ve Kitâbu'z-Zurûf ve't-Terkîb kitapları ekseninde Arap dilinde zarflar
Adverbs in Arabic on the axis of al-Nahvu'l-Vâfî and Kitabu'z-Zurûf and al-Terkîb
MAHMUT KAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Doğu Dilleri ve EdebiyatıAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF SANCAK
- Ebu't-Tayyib el-Lugavî ve Arap dilbilimi açısından Kitâbu'l-Ezdâd'ı
Abu at-Tayyib al-Lughawî and his work Kitâb al-Addâd from the viewpoint of Arabic linguistics
SELÇUK PEKPARLATIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Doğu Dilleri ve EdebiyatıNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMET TASA