Neşvân el-Himyerî ve Şemsü'l-Ulûm eserinin arapça sözlük geleneğindeki yeri
Neşvân el-Himyerî and the Place of Şemsü'l-Ulûm in the Arabic dictionary tradition
- Tez No: 979591
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖMER ACAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Neşvân el-Himyerî, Şemsü'l-'ulûm, sözlükbilim, klasik sözlükçülük, bina sistemi, Yemen, Neşvan el-Himyeri, Nashwān al-Ḥimyarī, Shams al-ʿulūm, lexicography, classical lexicography, bināʾ system, Yemen, Neşvan el-Himyeri
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, öncelikle VI/XII. yüzyılda Yemen'de yaşamış lugat âlimi Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī'nin (ö. 573/1178) hayatını, ilmî kişiliğini ve entelektüel birikimini ele almakta; ardından onun en önemli eseri olan Şemsu'l-ʿulūm ve devāʾu kelāmi'l-ʿArab mine'l-kulūm adlı ansiklopedik sözlüğünü incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bu eserin Arap sözlük geleneği içerisindeki yerini ilmî, tarihî ve metodolojik boyutlarıyla ortaya koymaktır. Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī, klasik sözlükçülük anlayışını aşarak, dilsel olduğu kadar tefsir, hadis, kırâat, fıkıh, astronomi, tıp, botanik, tarih ve kültür gibi birçok alana dair bilgileri sözlük formatında bir araya getirmiş; böylece eserini disiplinler arası ansiklopedik bir başvuru kaynağına dönüştürmüştür. Tezde Neşvān'ın ilmî şahsiyeti, yaşadığı dönem, kullandığı kaynaklar, istişhâd yöntemi, bina sistemine dayalı alfabetik tertibi ve özgün sözlükçülük anlayışı ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Şemsu'l-ʿulūm, sadece Arap diliyle sınırlı kalmayan; fırkalar, kabileler, tarihi olaylar, coğrafi terimler, halk kültürü, rüya tabirleri, çocuk oyunları, tıbbi ve astronomik bilgiler gibi geniş bir içeriği dilsel bağlamda sunan hacimli bir eserdir. Bu bağlamda, eserin farklı başlıklar altında sunduğu bilgilerin nitel ve tematik olarak çözümlemesi yapılmış; klasik dönem Arap sözlükçülüğü ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel yöntemle gerçekleştirilmiş; betimleyici ve çözümleyici analiz teknikleriyle yapılandırılmıştır. Kaynak olarak hem matbu hem de dijital formatta on iki cilt hâlinde neşredilmiş Şemsu'l-ʿulūm esas alınmış; ayrıca klasik sözlükler, modern sözlükbilim çalışmaları ve Neşvān'ın diğer eserleri de incelenmiştir. Eserin içerdiği tekrarlar, alfabetik sistemdeki erişim zorlukları ve kaynak eksiklikleri gibi yönleri de tarafsız biçimde ele alınmıştır. Nihayetinde Şemsu'l-ʿulūm, klasik Arap sözlükçülüğünde eşine az rastlanan metodolojik bir zenginliğe, disiplinler arası içeriğe ve yüksek ilmî değere sahiptir. Bu tez ile hem Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī'nin ilmî mirasına dikkat çekmek hem de sözlükbilim alanına özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study first examines the life, scholarly personality, and intellectual background of Neşvān ibn Sa'îd al-Himyari (d. 573/1178), a linguist and lexicographer who lived in Yemen in the 6th/12th century. It then examines his most important work, the encyclopedic dictionary Şems al-'Ulûm wa Devâ'ü Kalâmi'l-'Arab Mine al-Külûm. The primary objective of this study is to establish this work's place within the Arabic lexicographic tradition, with its scholarly, historical, and methodological dimensions. Going beyond the classical lexicographical understanding, Neşvān brought together information on many fields such as linguistics as well as tafsir, hadith, recitation, fiqh, astronomy, medicine, botany, history and culture in a dictionary format; Thus, he transformed his work into an interdisciplinary encyclopedic reference source. In the thesis, Neşvān's scientific personality, the period in which he lived, the sources he used, his method of istişhâd (showing witnesses), his alphabetical order based on the building system and his original lexicography approach were analyzed in detail. Shams al-'Ulum is a voluminous work that goes beyond the Arabic language; it presents a wide range of content within a linguistic context, including sects, tribes, historical events, geographical terms, folk culture, dream interpretations, children's games, and medical and astronomical information. In this context, the information presented under various headings is analyzed qualitatively and thematically, and a comparative assessment is made with classical-era Arabic lexicography. The research was conducted using qualitative methods and structured using descriptive and analytical techniques. Shams al-'Ulum, published in 12 volumes in both print and digital formats, was used as a source; classical dictionaries, modern lexicographical studies, and other works by Neşvān were also examined. Aspects of the work, such as repetitions, alphabetical access difficulties, and lack of sources, are also objectively addressed. In conclusion, Shams al-'Ulum possesses a methodological richness, interdisciplinary content, and high scholarly value rarely seen in classical Arabic lexicography. This thesis aims to both highlight Neşvān al-Himyari's scholarly legacy and offer an original contribution to the field of lexicography.
Benzer Tezler
- Neşvan el-Himyerî'nin hayatı eserleri ve tarihçiliği
The life of Nashwan al-Himyari, his works and historiography
REZQ MOHAMMED ALI AL NUFIAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
TarihHarran Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KASIM ŞULUL
- Neşvânu'l Himyerî ve itikadi-siyasi mezhepleri tasnifi
Nashwan al-Himyarî and his classification of islamic denominations
ŞUHEDA RUKİYE OSMANLIOĞLU
- Sosyal kelam'da kadının konumu: Ferîd Vecdî örneği
The status of women in social discourse: the example of Ferîd Vecdî
HÜLYA COŞKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinSivas Cumhuriyet ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. AHMET ÇELİK
- Peyami Safa'nın ve Hermann Hesse'nin eserlerinde kutupluluk
Başlık çevirisi yok
AYTEN DOĞU GENÇ
Doktora
Türkçe
1989
DilbilimAnkara ÜniversitesiAlman Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF.DR. GÜRSEL AYTAÇ