İshak b. Ali b. el-Hasen'in Hulâsatü't-tefâsîr isimli eserinin Kur'an ilimleri açısından incelenmesi
The Examination of İshak b. Ali b. el-Hasen's Work Named Hulaasatu't Tefaaseer in Terms of Quran Sciences
- Tez No: 980211
- Danışmanlar: PROF. DR. İLHAMİ GÜNAY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kütahya Dumlupınar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, klasik tefsir geleneği içerisinde kaleme alınmış ancak literatürde yeterince yer bulamamış Hulâsatü't-Tefâsîr adlı yazma eseri ulûmü'l-Kur'ân disiplini çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. İshâk b. Ali b. el-Hasen'e nispet edilen bu muhtasar tefsir, içeriği itibariyle Kur'ân ilimlerinin birçok temel alanına temas etmekte olup, sahip olduğu metodolojik ve ilmî özelliklerle dikkate değer bir konuma sahiptir. Eserde, kıraat farklılıklarından esbâb-ı nüzûle, nâsih-mensûh ilişkisinden müşkilü'l-Kur'ân, garîbü'l-Kur'ân ve i'râbü'l-Kur'ân gibi alanlara kadar uzanan çok sayıda başlık yer almakta; bu yönüyle eser, yalnızca muhtasar bir tefsir değil aynı zamanda bir ulûmü'l-Kur'ân örneği olarak da değerlendirilmektedir. Tezde, öncelikle müellifin hayatı ve ilmî kişiliği hakkında ulaşılabilen sınırlı bilgiler sunulmuş; ardından eserin yapısı, içeriği ve yöntemi analiz edilmiştir. Eserin, yalnızca Ebû'l-Hasen Ali b. Ahmed el-Vâhidî'nin (ö. 468/1076) el-Vasît adlı tefsirini ismen kaynak göstermesi, müellifin kaynak kullanımında seçici bir yöntem izlediğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, eserde yer alan bazı yorumların, klasik tefsir literatürünün önemli isimlerinden olan Muhammed b. Cerîr et-Taberî (ö. 310/923), Mahmûd b. Ömer ez-Zemahşerî (ö. 538/1144), Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ve Nâsıruddîn el-Beyzâvî (ö. 685/1286) gibi müfessirlerin görüşleriyle örtüştüğü gözlemlenmektedir. Bu benzerlikler, müellifin doğrudan atıf yapmamakla birlikte, söz konusu tefsir geleneğinden haberdar olduğunu ve benzer ilmî birikimle hareket ettiğini göstermektedir. Ayrıca, müellifin dil ilimlerine olan hâkimiyeti, özellikle Halil b. Ahmed (ö. 175/791), Amr b. Osman Sîbeveyh (ö. 180/796) ve Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî el-Ferrâ' (ö. 207/822) gibi önemli nahiv âlimlerinden yaptığı doğrudan nakillerle açıkça ortaya konmaktadır. Üçüncü bölümde, eserin Kur'ân ilimleri açısından değerlendirilmesi yapılmış; her bir alt başlık ayrı ayrı ele alınarak eserde bu ilimlerin nasıl uygulandığı örneklerle gösterilmiştir. Müellifin rivayet ve dirayet yöntemlerini nasıl mezcederek kullandığı, örnek âyet analizleri üzerinden ortaya konmuştur. Ayrıca, bazı bölümlerde farklı tefsirlerle karşılaştırma yapılarak eserin ilmî karakteri ve yaklaşımı hakkında çıkarımlarda bulunulmuştur. Tezin özgün yönlerinden biri, Hulâsatü't-Tefâsîr'in ulûmü'l-Kur'ân bağlamında sistematik bir şekilde ilk kez değerlendirilmiş olmasıdır. Literatürde, eserin Kur'ân ilimlerine dair müstakil bir analizine rastlanmamış olması, çalışmanın özgünlük değerini artırmaktadır. Bu yönüyle tez, hem yazma hâlindeki klasik bir tefsirin ilmî dünyaya kazandırılması hem de ulûmü'l-Kur'ân disiplininin klasik bir metin üzerinden yeniden yorumlanması açısından önemli bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to examine the classical tafsīr work titled Hulāsat al-Tafāsīr, attributed to Ishāq b. ʿAlī b. al-Ḥasan, within the framework of the Qur'anic sciences (ʿulūm al-Qurʾān). Although the work is classified as a concise (muḫtaṣar) tafsīr, it covers a wide range of Qur'anic sciences and thus offers significant scholarly value. It addresses various key topics such as variant readings (qirāʾāt), occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), abrogation (naskh), difficult and ambiguous expressions (mushkil and mubham), rare vocabulary (gharīb al-Qurʾān), and grammatical analysis (iʿrāb al-Qurʾān). In this respect, the work can be considered not only a tafsīr but also a practical example of Qur'anic sciences. In the thesis, the limited available information regarding the author's life and scholarly background is first presented, followed by an analysis of the structure, content, and methodology of the tafsīr. The only explicitly cited source in the work is al-Wasīṭ, the tafsīr authored by Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Aḥmad al-Wāḥidī (d. 468 AH / 1076 CE), which indicates a selective approach to referencing. Nonetheless, certain interpretations found in the text bear remarkable resemblance to the views of prominent classical exegetes such as Muḥammad b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 310 AH / 923 CE), Maḥmūd b. ʿUmar al-Zamakhsharī (d. 538 AH / 1144 CE), Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606 AH / 1210 CE), and Nāṣir al-Dīn al-Bayḍāwī (d. 685 AH / 1286 CE). These similarities suggest that although the author does not explicitly reference these works, he was likely familiar with the exegetical tradition they represent and operated within a comparable intellectual framework. Furthermore, the author's command of Arabic linguistic sciences is evidenced by his direct references to renowned grammarians such as ʿAmr b. ʿUthmān Sībawayh (d. 180 AH / 796 CE) and Abū Zakariyyā Yaḥyā b. Ziyād al-Farrāʾ (d. 207 AH / 822 CE). The third chapter of the thesis is devoted to the evaluation of the tafsīr in terms of Qur'anic sciences, where each major topic is examined with selected examples from the work. Through these analyses, the author's approach in balancing transmitted knowledge (riwāyah) and rational interpretation (dirāyah) is revealed. Comparative references to other tafsīrs are also included where relevant, providing insights into the possible sources and exegetical methodology of the author. One of the most distinctive aspects of this study is that it presents the first comprehensive evaluation of Hulāsat al-Tafāsīr within the context of Qur'anic sciences. The absence of previous scholarly research dealing with the work from this perspective increases the originality and academic value of the thesis. In this regard, the study contributes both to the rediscovery of a neglected classical tafsīr and to the applied understanding of ʿulūm al-Qurʾān through a historical text.
Benzer Tezler
- İshak b. Ali b. el-Hasen'in Hulâsatü't-tefâsîr isimli eserinin rivayet ve dirayet açısından incelenmesi
The Examination of İshak b. Ali b. el-Hasen's Work Named Hulaasatu't-tefaaseer in Rivayah and Dirayah
EMRE GÜNGÖR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinKütahya Dumlupınar ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLHAMİ GÜNAY
- İshak b. Ali. el Hasen'in Hulasatü't-Tefasir isimli eserinin ahkam ayetleri üzerine bir inceleme
A study of the ruling verses in Ishak b. Ali b. el-Hasen's work entitled“Hulasat al-Tafasir”.
ALİME YÜCEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinKütahya Dumlupınar ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞADİ EREN
- İlk dönem Sünnî makâlât türü eserlerde Şiî fırkaların tasnifi problemi
The problem of classification of Shiīte sects in the works in Sunnī makalāt style of the first period
MİNE GÖK
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
DinÇukurova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İSMAİL YÜRÜK
- Mütekaddimîn dönemi Eş'arî kelâm kaynaklarında hadis kullanımı ve Haber-i Vâhid'in delil değeri
The use of hadith and the evidential value of Khabar al-Wāḥid in early Ash'arī kalām sources
ABDULLAH AÇIKGÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. RIZA KORKMAZGÖZ
- İbnü'l-Kâzerûnî'nin Muhtasarü't-Târîh min Evveli'z-zamân ilâ müntehâi Devleti Beni'l-Abbâs adlı eserinin tercüme ve değerlendirmesi
Translation and evaluation of the works Ibn al Kazaruni's Mukhtasar al-Tarikh min Awal al-Zaman ila muntaha Dawlat Bani'l-Abbas
ÜMİT YILDIZ