Abbâsî saray kadınlarından Bûrân Bint Hasan b. Sehl
Buran Bint Hasan b. Sehl, one of the women of the Abbasid palace
- Tez No: 980763
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SELAHATTİN POLATOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sanat Tarihi, Din, Tarih, Art History, Religion, History
- Anahtar Kelimeler: Islamic History, Abbasids, Būrān, al-Ma'mūn, Court, Wedding, Food
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İnönü Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Abbâsî Devleti saray kadınlarının biyografilerini çalışmak, dönemin siyasî, sosyal ve kültürel yapısını anlamada önemli bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Bu çalışmanın çıkış noktası, tarihî kaynaklarda yer alan ancak müstakil bir incelemeye konu edilmemiş olan Bûrân bint Hasan b. Sehl'in yaşam öyküsünü bütüncül bir bakışla ele almak olmuştur. Bu doğrultuda Abbâsî toplumunda saray kadınlarının siyasî ve kültürel nüfuzu hangi düzeydeydi? Bûrân'ın biyografisi, Abbâsî kadınlarının tarihsel konumuna dair hangi ipuçlarını içermektedir? Onun Fars kökenli ve hür kimliği, Abbâsîlerin mevâlî politikası bağlamında nasıl bir anlam taşımaktadır? Bûrân'ın kişiliği, ailesi ve evliliği üzerinden bu dönemin sosyal yapısı nasıl aydınlatılabilir? gibi sorular etrafında şekillenen bir çalışma ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Araştırma ağırlıklı olarak Bûrân'ın doğum yılı olan 192'den (807) 271 (884) yılındaki vefatına kadar geçen süreyi kapsamaktadır. Çalışma tarihsel-biyografik yöntem esas alınarak hazırlanmış ve olaylar hem kronolojik hem de tematik bir yapı içerisinde ele alınmıştır. Bu çerçevede çalışmanın birinci bölümünde Bûrân'ın ailesinin atasından başlayarak öne çıkan şahsiyetlerinden bahsedilmiş ve soy ağacı ortaya çıkarılmıştır. Hatice isminin yanı sıra Bûrân ismi veya lakabının veriliş nedenleri üzerinde durulmuştur. Evlilik öncesi hayatı hakkında kayda değer bilgi bulunmayan Bûrân'ın, Me'mûn ile evlenmesine vesile olduğu söylenen Zembil hikâyesi ele alınmıştır. Edebiyat ve tarih kaynaklarında çokça yer verilen bu hikâye, kimi tarihçiler tarafından gerçeklikten uzak olduğu belirtilerek tenkit edilmiştir. Araştırmanın ikinci bölümünde Me'mûn ile evliliği ve bundan sonraki yaşamı konu edinilmiştir. 202 (817) yılında Merv'de henüz on yaşında iken Me'mûn ile nişanlanan Bûrân, 210 (825-26) yılında Bağdat'ın güneyinde bulunan Femussılh'ta on yedi gün süren görkemli bir düğün töreniyle dünya evine girmiştir. Devlet erkânı, ordu mensupları ve eşrafın yoğun biçimde iştirak ettiği bu düğüne dair tarihî kayıtlar, dönemin siyasi, sosyal, askeri ve iktisadî hayatına ilişkin kayda değer detaylar içermektedir. Diğer yandan Bûrân'ın, Fars asıllı olması Abbâsîler döneminde mevâlî politikası hakkında dolaylı olarak fikir vermektedir. Me'mûn'un 218 (833) yılındaki vefatı nedeniyle evliliği sekiz yıl süren Bûrân, bu süreçten sonra babasından miras kalan Hasenî Sarayı'nda ikamet etmiştir. Me'mûn'un ölümünden sonra elli bir yıl yaşamıştır. Hayatının bu dönemine ait kayıtlar yok denecek kadar azdır. Çalışmada ilk kez kendisi yaptığı için ona nispet edilen Bûrânî yemeği vesilesiyle mutfak kültürüne katkısı üzerinde detaylıca durulmuştur. Bu yemeğin tarihî yolculuğunda Türk mutfağına taşındığı, Selçuklu ve Osmanlı padişahlarının sofralarında da görüldüğü tespit edilmiştir. Aile üyelerinden babası ve amcasının astroloji ile ilgilenmeleri Bûrân'a da sirayet etmiş olduğu Halife Mu'tasım hakkında hesaplamasına dair rivayetten anlaşılmaktadır. Aile mezarlığına defnedilen Bûrân için bir türbe yapılması, uzun süre hatırlanmasını sağlamıştır. Bûrân ve düğünü yüzyıllar sonra dahi şiirlere konu olmuş, ismi zikredilmeye devam etmiştir. Netice itibariyle bu çalışma, Abbâsî döneminde kadınların sosyal temsiline dair bir boşluğu doldurmuş; Bûrân'ın şahsında hür, eğitimli ve kültürel alanda etkin kadın tipinin tarihsel izlerini ortaya koymuştur. Abbâsî döneminde saray kadınlarının tarihsel görünürlüğüne katkı sağlayarak, İslam tarih yazımında kadın biyografilerine dayalı yeni bir okuma biçiminin önünü açmaktadır. Anahtar Kelimler: İslam Tarihi, Abbâsîler, Bûrân, Me'mûn, Saray, Düğün, Yemek
Özet (Çeviri)
Studying the biographies of the women of the Abbasid court constitutes an important field of research for understanding the political, social and cultural structure of the period. The starting point of this sstudy is to examine, from a holistic perspective, the life story of Būrān bint Hasan b. Sehl who appears in historical sources but has not previously been the subject of an independent scholarly study. In this context, the study seeks to address such questions as: To what extent did the women of the Abbasid court possess political and cultural influence within society? What insights does Būrān's biography offer regarding the historical position of Abbasid women? How does her Persian origin and free status relate to the Abbasid policy toward mawali? The research primarily covers the period from Būrān's birth in 192 AH (807 CE) until her death in 271 AH (884 CE). The study is based on a historical-biographical method and events are analyzed within both a chronological and thematic framework. In this regard, the first chapter discusses the prominent figures in Būrān's family lineage, beginning with her ancestors and reconstructs her family tree. The study also explores the reasons behind her being called by the name or epithet Būrān in addition to her given name Khadīja. Since there islittle reliable information about her life before marriage, the story of the Zambīl, said to have led to her marriage with Caliph al-Ma'mūn, is examined. This story, frequently mentioned in literary and histirical sources, has been criticized by some historians as being far from factual. The second chapter focues on her marriage to al-Ma'mūn and her later life. Būrān was betrothed to al-Ma'mūn in Marw in 202 AH (817 CE) when she was only ten years old and she was married to him in a magnificent wedding ceremony lasting seventeen days an Famm al-Silḥ, south pf Baghdād in 210 AH (825-26 CE). Historical records concerning this wedding, which was attended by high-raking state officals, military officers and members of the elite, provide valuable details about the political, social, military and economic life of the time. Furthermore Būrān's Persian origin indirectly sheds light on the mawali policy during the Abbasid era. Her marriage lasted eight years, ending with al-Ma'mūn's death in 218 AH (833 CE). Afterward, Būrān lived in the Hasanī Palace she inherited from her father. Having lived fifty-one years after her husband's death. Records about this later period of her life are scarce. The study also examines in detail her contribution to culinary culture through the dish known as Būrānī, which is attributed to her the first time. It has been determined taht this dish later found its way into Turkish cuisine and appeared on the tables of Seljuk and Ottoman sultans. The interest of her father and uncle is astrology seems to have influenced Būrān as well, as suggested by a report about her astrological calculations regarding Caliph al-Muʿtaṣim. Būrān was buried in the family cemetery and the construction of a mausoleum for her ensured that her memory was preserved for a long time. Both Būrān and her wedding continued to be subjects of poetry centuries later and her name remained well known. In conclusion, this study fills a gap concerning the social representation of women during the Abbasid period. Through the figure of Būrān, it traces the historical presence of a free, educated and culturally influential type of woman. By contributing to the historical visibility of court women in the Abbasid era, the study opens the way for a new interpretive approach to Islamic historiography based on women's biographies.
Benzer Tezler
- Geç Osmanlı döneminde art nouveau ve bir kadın sarayının temsilleri: Emine Valide Paşa ve Hıdiva Sarayı
Art nouveau and representations of a women's palace in the late Ottoman period: Emine Valide Pasha and Hıdiva Palace
AYŞEGÜL CANSU TÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
MimarlıkGebze Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EZGİ YAVUZ
- Abbâsîlerin ilk döneminde iktidar mücadeleleri (750-833)
Power struggles in the first period of the Abbasids (750-833)
FATIMA BETİMEN
- Tarih-i Burhaneddin-i Belhi (Lady Sheil'in anıları)
History of Burhaneddin-i Belhi (Memories of Lady Sheil)
NİHAL ÇANKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Doğu Dilleri ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiFars Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET KANAR
- Samarra kentinde Abbasi Dönemi Dar-ülhilafa el-Cevsakul Hakani kompleksi
Abbasid Period Caliphate Palace house complex (Jawsaq al-Khaqany)
MOATASEM MALİK AWAD AL-KHAZRAJI
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Sanat TarihiSüleyman Demirel ÜniversitesiArkeoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLGE HÜRMÜZLÜ KORTHOLT