İslami ilimlerde terimleşen Kur'an-ı Kerim kavramları
Quranic concepts that are formed into terms in Islamic sciences
- Tez No: 980783
- Danışmanlar: DOÇ. DR. RAMAZAN MEŞE
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Linguistics, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belagatı, Kur'ân-ı Kerîm, Kavram, Istılâh, Anlam Bilimi (Semantik), Tefsir, Fıkıh, Kelâm, Tasavvuf, Cahiliye Şiiri, Arabic Rhetoric, The Holy Qur'an, Concept, Term (Terminology), Semantics, Tafsir (Qur'anic Exegesis), Fiqh (Islamic Jurisprudence), Kalam (Islamic Theology), Sufism (Islamic Mysticism), Pre-Islamic Poetry
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İnönü Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma,“İslâmî İlimlerde Terimleşen Kur'ân-ı Kerîm Kavramları”nı tespit ederek bu kavramların ıstılahlaşma süreçlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Kur'ân-ı Kerîm, İslâm medeniyetinin ve bu medeniyetin temelini oluşturan tefsir, fıkıh, hadîs, kelâm ve tasavvuf gibi İslâmî ilimlerin kurucu metni ve temel başvuru kaynağıdır. Bu ilimlerin terminolojik altyapısı, büyük ölçüde Kur'ân'da yer alan kelime ve kavramlar üzerine inşa edilmiştir. Bu bağlamda araştırmanın temel problemi,“İslâmî ilimlerde terimleşen Kur'ân-ı Kerîm kavramları hangileridir ve bu kavramların ıstılahlaşma süreci nasıl gerçekleşmiştir?”sorusu etrafında şekillenmektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden yararlanılmış; özellikle tarihsel-semantik analiz, doküman incelemesi ve eleştirel metin analizi teknikleri esas alınmıştır. Bu metodoloji çerçevesinde, temel İslâmî ilimlerde merkezi birer terim haline gelmiş yüzden fazla anahtar kavram belirlenmiştir. Her bir kavramın anlam yolculuğu üç temel aşamada incelenmiştir: 1) Kavramın İslâm öncesi Cahiliye döneminde Arap dilindeki lügavî ve kültürel kullanımı, 2) Kur'ân-ı Kerîm'in bu kavrama yüklediği yeni veya özelleşmiş (tahsis, ta'mim, nakl) şer‛î anlam, 3) Kavramın ilgili İslâmî ilim dalında kazandığı spesifik ıstılâhî (terimsel) kimlik. Bu analizler için klasik Arapça sözlükler, temel tefsir kaynakları, Cahiliye şiiri divanları, ilgili ilim dallarının klasik ve modern temel metinleri ile modern akademik çalışmalar taranmıştır. Tespit edilen kavramlar, ait oldukları ilim dallarına göre (tefsir, fıkıh, kelâm, tasavvuf vb.) tematik olarak sınıflandırılmıştır. Araştırmanın sonucunda, İslâmî ilimlerin kavramsal yapısının tesadüfi bir şekilde değil, doğrudan Kur'ân-ı Kerîm'in yönlendiriciliği ve dönüştürücü etkisiyle şekillendiği tespit edilmiştir. Salât, zekât, savm ve hac gibi temel ibâdet kavramlarının, genel sözlük anlamlarından sıyrılarak nasıl belirli şartları ve rükünleri olan şer‛î terimlere dönüştüğü gösterilmiştir. Sabır, şükür, tevekkül, zühd gibi ahlakî kavramların, özellikle tasavvuf geleneğinde seyr-i sülûkun manevi basamaklarını ifade eden birer“makam”olarak nasıl terimleştiği ortaya konulmuştur. İman, küfür, şirk, nifâk ve fısk gibi kavramların kelâm ilminin temel tartışma konularını oluşturduğu; helâl, haram, farz gibi kavramların ise fıkıh ilminin temelini teşkil ettiği belirlenmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Kur'ân'ın sadece mevcut bir dili kullanan pasif bir metin olmadığını; dili dönüştüren, kavramsal çerçeveler inşa eden ve yeni bir düşünce dünyasının temellerini atan kurucu bir özne olduğunu ortaya koymaktadır. Bu ıstılahlaşma sürecini bilmek, hem Kur'ân metnini hem de ondan doğan zengin ilim geleneğini doğru bir şekilde anlamak için hayati bir öneme sahiptir.
Özet (Çeviri)
This study aims to identify the“Qur'anic Concepts that Became Terms in Islamic Sciences”and to analyze the processes of their terminologization. The Holy Qur'an is the foundational text and primary reference for the Islamic civilization and its core scholarly disciplines, such as Tafsir (exegesis), Fiqh (jurisprudence), Hadith (prophetic traditions), Kalam (theology), and Tasawwuf (Sufism). The terminological infrastructure of these sciences has been largely built upon the words and concepts found in the Qur'an. In this context, the main research problem of this study is shaped around the question:“Which Qur'anic concepts have become terms in the Islamic sciences, and how did this process of terminologization occur?”. The research employed qualitative methods, particularly historical-semantic analysis, document review, and critical text analysis. Within this methodological framework, over one hundred key concepts that have become central terms in the main Islamic sciences were identified. The semantic journey of each concept was examined in three fundamental stages: 1) The lexical and cultural usage of the concept in the Arabic language during the pre-Islamic (Jahiliyya) period, 2) The new or specialized religious (shar'i) meaning assigned to the concept by the Holy Qur'an (through processes of takhsis [specification], ta'mim [generalization], or naql [transference]), 3) The specific technical (terminological) identity that the concept acquired within the relevant Islamic science. For these analyses, a wide range of literature was reviewed, including classical Arabic dictionaries, major works of tafsir, collections of pre-Islamic poetry, classical and modern foundational texts of the relevant sciences, and contemporary academic studies. The identified concepts were thematically classified according to the disciplines to which they belong (Tafsir, Fiqh, Kalam, Tasawwuf, etc.). The research concludes that the conceptual structure of the Islamic sciences was not formed coincidentally but was directly shaped by the guidance and transformative influence of the Holy Qur'an. It has been demonstrated how fundamental concepts of worship such as salât (prayer), zakat (almsgiving), sawm (fasting), and hajj (pilgrimage) evolved from their general lexical meanings into religious terms with specific conditions and pillars. It has been shown how ethical concepts like sabr (patience), shukr (gratitude), tawakkul (trust in God), and zuhd (asceticism) became terminologized as“stations”(maqam) representing spiritual stages in the Sufi tradition. It was also determined that concepts such as İman (faith), kufr (disbelief), shirk (polytheism), nifaq (hypocrisy), and fisq (transgression) formed the core topics of Kalam, while concepts like halal (lawful), haram (unlawful), and fard (obligatory) constituted the foundation of Fiqh methodology. In conclusion, this study reveals that the Qur'an is not merely a passive text that uses an existing language, but a constitutive agent that transforms the language, constructs conceptual frameworks, and lays the foundations for a new world of thought. It is emphasized that understanding this process of terminologization is vital for correctly comprehending both the Qur'anic text and the rich scholarly tradition that emerged from it.
Benzer Tezler
- Kur'ân-ı Kerim'de kelime mefhumu ve hitab şekli
And the Quran word envy hitab type
NİZAMETTİN ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
DinFırat ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELİM ÖZARSLAN
- Fıkıh ve hadis ilminde müşterek ıstılâhlar
The common technical terms in fiqh and hadits science
NESLİHAN GÜLÇEBİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ORHAN ÇEKER
- Mahmud el-Hamzâvî'nin Dürrü'l-Esrâr adlı tefsirinin Arap Dili ve belâgatı bağlamında incelenmesi
An examination of Mahmud al-Hamazâvî's tafsir named Durr al-Asrar in the context of Arabic Language and rhetoric
BÜNYAMİN ARVASİ
- Ta'rîfât, hudûd ve mustalahât Kitâbiyâtında tefsir ve Kur'ân ilimleri terimleri
The terms of tafsir and Qur'ani̇c sciences in the literature of“Ta'ri̇fat”,“Hudud”and“Mustalahat”
ZAKİR DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULHAMİT BİRIŞIK
- Eğitim ve öğretim metodolojisi açısından kıraat ilminde tarik olgusu
The phenomenon of tariq in the science of qiraat in terms of education and teaching methodology
DENİZ ER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinYozgat Bozok ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET YENİCE