Worlds and worldings in Turkish psychedelia: Navigating belonging and contradictions
Türk saykodeliyasında dünyalar ve dünyalaştırmalar: Aidiyet ve çelişkiler arasında yol almak
- Tez No: 981923
- Danışmanlar: DOÇ. DR. EMİNE ŞİRİN ÖZGÜN TANIR, DR. ROBERT OLIVER BEAHRS
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: İstanbul Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Müzik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Müzik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dünyalaştırma, sürekli devam eden bir pratiktir. Günlük eylemlerimiz, seslerimiz, sessizliklerimiz, aidiyet hislerimiz, direnişlerimiz ve hayal gücümüz aracılığıyla dünyayı sürekli olarak şekillendirir ve yeniden kurarız. Bu tez, tam da bu pratiğin bir parçası olarak ortaya çıkmıştır. Türk psikodelik müziğini incelerken, yalnızca bir müzik türünü analiz etmekle kalmayıp, aynı zamanda bir dünyaya ait olmanın, o dünyayı şekillendirmenin ve sesi araç edinerek bu dünyayı paylaşmanın ne anlama geldiğini sorgulamaktadır. Burada dinleme pratikleri, yani“worlding”kavramı, kuramsal yaklaşımlar ve deneyimsel sorgulamalar arasında bir köprü işlevi görür. Böylelikle hem analitik bir inceleme hem de kişisel bir sorgulama süreci ortaya konmaktadır. Bu çalışma, Türk saykodelik müziğini, zamansal ve mekânsal sınırları aşan çok katmanlı ve dinamik bir kültürel olgu olarak ele alır. Bu müzik türü, yalnızca geçmişten kalma bir nostalji objesi değil, günümüzün küresel kültürel dolaşımındaki karmaşık, çelişkilerle dolu ve çoğu zaman karşıtlıklarla örülü bir pratik olarak değerlendirilmelidir. Araştırma, etnografik saha çalışmaları, ses ve performans analizleri ile kişisel deneyimleri harmanlayarak, Türk psikodelik müziğini“worlding”pratikleri bağlamında konumlandırır. Burada“worlding”, sanatçıların ve dinleyicilerin müzik aracılığıyla duygu dünyaları ve deneyim alanları yarattıkları, bu alanları deneyimledikleri ve zaman zaman sorguladıkları süreci ifade eder. Çalışmada, 1970'lerin Anadolu pop/rock müziğini ve günümüz psikodelik müziği arasındaki ses analizleri, canlı performanslar, dijital ve yazılı medya içerikleri ve müziğin diasporik dolaşımı merkezde yer alır. Bu bağlamda sanatçılar ve dinleyicilerin aidiyet, kimlik ve hafıza temalarıyla nasıl ilişkilenip bu temalar üzerinden nasıl anlamlar ürettikleri irdelenmektedir. Örneğin, Barış Manço ve Altın Gün'ün şarkılarının analitik karşılaştırmaları; Elektro Hafız ve Air Anatolia Project gibi konser deneyimleri; Gaye Su Akyol'a dair medya analizleri, Türk psikodelikasının kolektif aidiyet duygularını ironi, belirsizlik ve kopuşlar üzerinden performatif olarak ortaya koyduğunu göstermektedir. Bu analizler, geçmişten gelen ses öğelerinin, günümüz teknolojileri ve küresel estetiklerle nasıl yankılandığını ve yeni dünyalar, yani farklı dünyalaştırma pratiklerinin nasıl oluştuğunu da gözler önüne sermektedir. Tezin“Sonic Worlding”adlı bölümü, Türk psikodelik müziğin geleneksel müzik türü (genre) sınıflandırmaları içine yerleştirilmesinin zorluklarını detaylıca ele almaktadır. Bu zorlukların temelinde, müziğin sınırlarının belirsizliği ve sürekli değişen yapısı yatmaktadır. Dolayısıyla, tür kategorisinin ötesine geçen, çok boyutlu ve dinamik bir yaklaşım olan“sessel dünyalaştırma”(sonic worlding) kavramı önerilmektedir. Sonic worlding, yalnızca teknik müzik üretim süreçlerini değil, aynı zamanda sosyal, kültürel ve deneyimsel boyutları da kapsayan bütüncül bir perspektif sunar. Bu çerçevede, müziğin teknik bileşenleri (kompozisyon, enstrümantasyon, efektler gibi) ile sosyal bağlamları (sanatçı duruşu, toplumsal aidiyet, kültürel anlamlar, dinleyici-müzisyen etkileşimi vb.) ayrı ayrı ama birbirleriyle ilişkili olarak incelenir. Ayrıca, Türk psikodelik müziğin tarihsel gelişimi ve günümüzdeki farklı örnekleri üzerine yapılan detaylı analizlerle, hangi unsurların ve dinamiklerin sessel dünyalaştırma pratiğinde etkin rol oynadığı ortaya konmaya çalışılır. Böylelikle, müzik sadece türsel sınıflandırmaya indirgenemeyen, aynı zamanda deneyim ve dünya inşası pratiği olarak da anlaşılır. Tezin transtemporal (zamanlarötesi) ve transnational (uluslarötesi) aşamalarını ele alan bölümü, etnografik araştırma kapsamında yapılan katılımcı gözlemleri ve görüşmeler doğrultusunda iki farklı konseri inceler. Bunlardan biri olan Elektro Hafız konseri, yerel bağlamda ortaya çıkan farklı dünyalaşma pratiklerine odaklanır. Bu konser sırasında gerçekleşen halay dansının spontan doğası ve bu süreçte yaşanan çatışma ile uzlaşma dinamikleri detaylı şekilde analiz edilir. Diğer konser olan Air Anatolia ise, Londra'da gerçekleşmiş ve yabancı müzisyenlerin katılımıyla uluslararası ve diasporik deneyimleri araştırmayı amaçlamaktadır. Bu konser üzerinden ortak alanlarda, özellikle performans mekânlarında ortaya çıkan duygu, deneyim ve dünyalaşma süreçleri irdelenir. Böylece aidiyet, özlem ve kimlik temalarının, Türk psikodelik müziği bağlamında nasıl karşılıklı etkileşimde bulunduğu ve müziğin bu kavramlara nasıl yansıdığı açıklanır. Bu bölüm, müzik aracılığıyla şekillenen dünyalaşma süreçlerinin, hem yerel hem de küresel bağlamlarda bireylerin deneyim ve anlam üretimine nasıl katkıda bulunduğunu ortaya koyar. Moda Dışı Olandan Kozmik (Yeniden) Dünyalaştırmaya (From Uncool to Cosmic (Re)worlding) başlıklı bölüm ise, Türk psikodelik müziğe yönelik kolektif hayal gücünü (imagination) ve algıları derinlemesine analiz eder. Bu bölüm, müziğin Batı'da yeniden keşfedilmesinden önce“uncool”yani“gözden düşmüş”veya“modası geçmiş”olarak algılanma sürecini inceler. Bu bağlamda, tarihsel gelişmelerin yanı sıra Türkiye'nin toplumsal ve kültürel dönüşümleri kapsamlı biçimde ele alınır. Özellikle medya örnekleri üzerinden Gaye Su Akyol'a dair yazılanlar analiz edilerek Batı medyasındaki oryantalizm ve öz-oryantalizm (self-orientalism) anlatıları deşifre edilir. Bu analiz, önceden“uncool”görülen bir müzik türünün nasıl gurur duyulan, hatta fetişize edilen bir objeye dönüştüğünü açığa çıkarır. Ayrıca, 1970'ler sanatçılarına“süper kahraman”(superhero) atfedilerek yaratılan kozmik nostalji ve“sıradanın üstünde”(larger than life) algısının nasıl inşa edildiğine dikkat çekilir. Bu kozmik nostalji, günümüzde Türk psikodelik müziğinin algılanış biçiminde önemli bir etkiye sahiptir. Bu tez, müziksel hareketi basitçe kültürel melezliğe veya özcü kimlik kategorilerine indirgemekten kaçınır. Bunun yerine, belirsizlik ve akışkanlığı merkeze alan fenomenolojik ve deneyimsel bir yaklaşımı benimser. Türk saykodelik müziğinin, sabit ya da kolayca tanımlanabilir bir tür olmadığı; tarihsel ve kültürel olarak karmaşık, çok katmanlı süreçlerle şekillenen bir alan olduğu savunulur. Türkiye bağlamında aidiyetin genellikle çelişkiler ve gerilimlerle örülü olduğu bir zeminde, bu müzik hâlâ aidiyet hissinin ortaya çıkabileceği, hatta bu çatışmalar yoluyla belirebileceği duygulanımsal bir alan açmaktadır. Deneyim ve icra biçimlerine bağlı olarak Türk saykodelik müziği, hem bir direniş biçimi hem de küresel kültürün etkilerine teslimiyetin ifadesi olarak birbirine zıt anlamlar taşıyabilir. Bu nedenle, kesin ve mutlak cevaplar sunmak yerine, çok katmanlı, dinamik ve deneyimsel bir bakış açısı geliştirilmiştir. Sonuç olarak, bu tez Türk psikodelik müziğini sadece müzik türü olarak değil, sürekli değişen, çok katmanlı ve deneyimsel bir dünyalaştırma pratiği olarak ele almıştır. Türk psikodelisi, hem yerel hem de küresel bağlamlarda, aidiyet, kimlik, hafıza ve direniş gibi temel insani temalarla iç içe geçerek, müziğin çok ötesinde bir anlam ve deneyim alanı yaratmaktadır. Bu çalışma, müziğin sadece işitsel bir olgu olmadığını, aynı zamanda toplumsal, kültürel ve politik dinamiklerin kesişim noktasında şekillenen bir fenomen olduğunu göstermiştir. Böylece, Türk psikodelik müziğinin geçmişten günümüze uzanan dönüşümünü ve bu dönüşümün dinleyici ve sanatçı üzerindeki etkilerini derinlemesine anlamak mümkün olmuştur. Tez, aynı zamanda müzik aracılığıyla dünyalaştırmanın, kimlik ve aidiyet gibi karmaşık kavramları nasıl yeniden yapılandırdığını ve çoğulcu bir deneyim alanı sunduğunu ortaya koyarak, müzik çalışmalarına ve kültürel analizlere yeni bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmaların, bu çok boyutlu pratiklerin farklı toplumsal ve coğrafi bağlamlarda nasıl şekillendiğini inceleyerek, müzik ve kültür arasındaki ilişkileri daha da derinleştireceği umulmaktadır.
Özet (Çeviri)
Worlding is an ongoing practice. It unfolds in everyday acts, sound, silence, belonging, resistance, and imagination. This thesis was written as part of that practice. While this research attempts to trace the sonic and cultural contours of Turkish psychedelia, it also questions what it means to belong to a world, to shape one, and to share it through sound. It is both an analysis and a personal inquiry between listening and worlding, theory and experience. This dissertation explores Turkish psychedelia as a multifaceted cultural phenomenon transcending temporal and spatial boundaries. Drawing on ethnographic fieldwork, sonic and performance analysis, and personal experience, the study situates Turkish psychedelic music within a broader discussion of worlding practices—how artists and audiences create, inhabit, and contest affective worlds through music. Rather than approaching Turkish psychedelia as a fixed genre or a nostalgic recreation of 1970s Anatolian rock, the research emphasizes its dynamic, conflicting, and often contradictory nature in today's global cultural circuits. Focusing on the sonic elements of songs from both the 1970s and contemporary eras, live performances, digital and written media, and the diasporic circulation of music, the dissertation explores how artists and listeners negotiate belonging, identity, and memory. Case studies of analytic song comparisons by Barış Manço and Altın Gün concerts by Elektro Hafız and the Air Anatolia Project, along with media articles about Gaye Su Akyol, support the idea that Turkish psychedelia serves as a performative space where collective feelings of attachment emerge through ambivalence, irony, and rupture. This research demonstrates how sonic elements from the past resonate through new technologies and global aesthetics, giving rise to diverse forms of worlds and worlding. Avoiding the reduction of the musical movement to cultural hybridity or essentialized identity categories, the study adopts a phenomenological and experiential approach that foregrounds ambiguity and fluidity. The study argues that Turkish psychedelia is not a fixed or easily defined genre but a space shaped by complex and layered historical and cultural complexities. In the context of Türkiye, where contradictions and tensions often mark belonging, this music opens up an affective ground in which a sense of belonging can still emerge, despite, or even through, those conflicts. Depending on how it is experienced and performed, Turkish psychedelia can carry multiple, sometimes opposing meanings: as both a form of resistance and a site of cultural surrender to global trends. Not offering clear-cut answers, the music allows for nuanced and often ambivalent engagements with identity, memory, and the world.
Benzer Tezler
- İslâm Hukuk usûlünde mecaz
Metonymy in İslamic Civil Procedure
ÜSMETULLAH SAMİ
Doktora
Türkçe
2017
DilbilimAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DAVUT YAYLALI
- Manastırlı Mehmed Rifat'ın Usûl-i İnşâ adlı eseri (metin-inceleme)
The work of Manastirli Mehmed Rifat, Usûl-i İnşâ (text-study)
İBRAHİM YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıOndokuz Mayıs Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM HAKSEVER
- Sanayileşme süreçleri ve kalkınma ve yatırım bankaları“Teorik bir çerçeve ve Türkiye örneği”
Industrialisation period and investment and development banks“Therotical framework and Turkish case”
SERDAR ŞAHİNKAYA
- Kara Fazlî Dîvânı (inceleme- metin bağlama dizin ve işlevsel sözlük)
Kara Fazlî's Dîvânı (thesis-text, contex-index and functional dictionary)
SİBEL AYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıNiğde Ömer Halisdemir ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZİYA AVŞAR
- Üsküdar Doğancılar'da bir Paşa Konağı restorasyon projesi
The Restoration project for a Pasha's Mansion in Doğancılar
LERZAN ARAS