Çağatayca bir aşk mesnevisi: Ra'nâ vü Zîbâ (Metin-inceleme)
A Chagatai masnavi on the theme of love: Ra'na vu Ziba (Text-analysis)
- Tez No: 982744
- Danışmanlar: PROF. DR. MÜCAHİT KAÇAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Özbek edebiyatı, köklü bir geçmişe sahip olan Çağatay Türkçe'si edebî geleneğinin devamı olarak şekillenmiş ve her dönemde farklı konularda pek çok değerli eser ortaya koymuştur. Bu edebiyatta özellikle Fars edebiyatı kaynaklı mesnevilerin tercümeleri dikkate değer bir yer tutar. Fars edebiyatındaki klasik aşk hikâyelerinin Özbekçeye kazandırılması, sadece dilin ifade gücünü ve estetik imkânlarını ortaya koymakla kalmamış, aynı zamanda Türk-İslam kültür çevreleri arasındaki edebî etkileşimi de güçlendirmiştir. Bu geleneğin örneklerinden biri olan Ra'nâ vü Zîbâ mesnevisi, 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasında Özbek Türkçe''siyle kaleme alınmıştır. Eser, 17. yüzyılda Türkmen kökenli münşi Berhurdâr bin Mahmûd Türkmen Ferâhî tarafından oluşturulan Mahfil-Ârâ adlı mecmuada yer alan aynı isimli Farsça hikâyenin tercümesidir. Ferâhî, meclislerde okunmak üzere kaleme aldığı aşk hikâyelerini ve kıssaları bir araya getirmiş, daha sonra bu derlemeyi genişleterek Mahbûbü'l-kulûb adıyla yeniden düzenlemiştir. Söz konusu eserin mütercimi, mahlas olarak Hatâyî adını kullanmış ve Osmanlı topraklarına geldiğini, tercümeyi II. Abdülhamid döneminde (1876–1918) gerçekleştirdiğini belirtmiştir. Bu durum, Özbek ve Osmanlı edebî çevreleri arasındaki kültürel alışverişin 19. yüzyılda da sürdüğünü göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde mütercim Hatâyî'nin hayatı ve eserin tespit edilen üç nüshası hakkında bilgi verilmiş, ikinci bölümde eserin dil ve muhteva özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise mesnevinin transkripsiyonlu tam metni sunularak eserin içerik yapısı üzerine değerlendirmelerde bulunulmuştur.
Özet (Çeviri)
Uzbek literature, which emerged as a continuation of the rich literary tradition of Chagatai Turkish, has produced numerous works on various subjects throughout different periods. Within this literary tradition, the translation of Persian masnavis occupies a significant place. The adaptation of classical Persian love stories into Uzbek not only demonstrated the expressive power and aesthetic potential of the language but also reinforced the literary and cultural interaction among the Turkic and Islamic worlds. One notable example of this tradition is the Ra'nā va Zībā masnavi, written in Uzbek Turkish during the 19th century in the Ottoman Empire. The work is a translation of the Persian story of the same title found in Mahfil-Ārā, a miscellany compiled in the 17th century by the Turkmen origin secretary Barkhurdār bin Mahmūd Turkmen Farāhī. Farāhī originally brought together a series of love stories and anecdotes intended for recitation in literary gatherings and later expanded this collection under the title Mahbūb al-Qulūb. The translator of the masnavi, who used the pen name Khatāyī, stated that he came to the Ottoman lands and composed the translation during the reign of Sultan Abdulhamid II (1876–1918). This information highlights the ongoing cultural and literary exchanges between the Uzbek and Ottoman literary circles during the 19th century. The first part of the study introduces the translator Khatāyī and the three identified copies of the work, while the second part provides a detailed analysis of its linguistic and thematic features. In the third part, the full transcribed text of the masnavi is presented and its content structure is examined.
Benzer Tezler
- Edirneli Güftî'nin Şâh u Dervîş mesnevisi inceleme ve transkripsiyonlu metin
The Şâh u Dervîş masnavi of Edirneli Güftî
TEYMUR EROL
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
Türk Dili ve EdebiyatıUludağ ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
YRD. DOÇ. DR. SADETTİN EĞRİ
- Şemsî'nin Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük
Şemsi's mathnawı of Yusuf u Zuleyha context indext and functional dictionary
EBRU AYCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıBitlis Eren ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HATİCE ÖZDİL
- 15. yüzyıl şairlerinden Şemsî'nin Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi (İnceleme-metin)
Yusuf u Züleyha masnavis of Semsi, a 15.th century poet (Review-text)
AHMET ÇOLAK
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıOndokuz Mayıs ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAVUZ BAYRAM
- Mesihi-i Tebrizi hayatı, edebi şahsiyeti, eserleri ve divanının incelenmesi
Mesihi-i Tebrizi his life, written works, personality in literary and examining his divan
ŞEVKET BAŞTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Türk Dili ve EdebiyatıAfyon Kocatepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. MEHMET SARI
- Uygur harfli Rızvan Şah ile Ruh-Afza Hikâyesi'nde birleşik fiiller ve durum ekli tamlayıcıları
Başlık çevirisi yok
MUSTAFA ERBAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimManisa Celal Bayar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SERPİL ERSÖZ