Tüsterî tefsirinin önceki tefsirlerle mukayesesi
A comparative study of al-Tustari's tafsir with previous exegeses
- Tez No: 983339
- Danışmanlar: PROF. DR. MESUT OKUMUŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: İşârî, Zâhirî, Bâtınî, Tefsir, Tasavvuf, Tüsteri, Allegorical (Ishārī), Literal (Ẓāhirī), Esoteric (Bāṭinī), Tafsīr, Sufism, Tustarī
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, III./IX. yüzyılın önemli sûfî şahsiyetlerinden Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin (ö. 283/896) tefsir metodolojisini incelemektedir. İlmî kişiliği, sünnete bağlılığı ve aşırılıklardan uzak mutedil yaklaşımıyla öne çıkan Tüsterî, bu özellikleri dolayısıyla Hâris el-Muhâsibî (ö. 243/857) ekolünün bir takipçisi olarak kabul edilmektedir. Kur'an'a dair işârî yorumlarıyla meşhur olan Tüsterî'nin tefsiri, müteakip dönemlerdeki tefsir literatüründe geniş şekilde atıf görmüş; ayrıca görüşleri tasavvuf, ahlâk ve terbiye alanındaki eserlerde de nakledilmiştir. Bu tez, Tüsterî'nin tefsir metodolojisini analitik ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın bulguları, onun birden fazla tefsir yöntemini bir arada kullandığını ortaya koymaktadır. Bunlar arasında rivâyet tefsiri (Kur'an'ın Kur'an'la, sünnetle, sahâbe ve tâbiîn yorumlarıyla tefsiri) ile Arap dili ve şer'î ilimlere dayalı dirâyet tefsiri yer almaktadır. Bu yöntemlere, Tüsterî'nin şahsî tasavvufî bakış açısının yansıması olan belirgin bir işârî boyut eşlik etmektedir. Zamanla, yorumlarını bazen deliller, rivâyetler ve sâlihlerin sözleriyle desteklemiş, bazen de yalnızca nakil yoluyla yetinmiştir. Yapılan karşılaştırmalı analiz, Tüsterî'ye nispet edilen yorumların %80'inden fazlasının temelde Hz. Peygamber (s.a.v.), sahâbe, tâbiîn ve etbâʿu't-tâbiîne dayanan rivâyetlerle örtüştüğünü göstermektedir. Bununla birlikte Tüsterî, bu rivâyetleri pasif bir şekilde aktarmamış; onları yeniden formüle etmiş, farklı geleneklere ait malzemeyi sentezlemiş ve kendine özgü işârî bir yorum katmanı eklemiştir. Bu sebeple onun tefsiri, hem erken dönem tefsir mirasının bir devamı hem de zâhirî ve bâtınî anlamları bütünleştiren özgün bir katkı olarak değerlendirilebilir. Bu çalışma, Tüsterî'nin tefsir tarihindeki yerini belirlemek, kendisinden önceki müfessirlerle metodolojik ve doktriner ilişkisini netleştirmek ve işârî tefsiri rivâyet ve dil temelli tefsir yöntemlerine paralel meşru bir yorum tarzı olarak nasıl kurumsallaştırdığını göstermek suretiyle Kur'an ilimleri alanına katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the exegetical methodology of Sahl b. ʿAbdallāh al-Tustarī (d. 283/896), one of the most significant Sufi figures of the 3rd/9th century. Distinguished by his scholarly character, strong adherence to the Sunna, and moderate approach that avoided excesses, al-Tustarī is regarded as a follower of the school of al-Ḥārith al-Muḥāsibī (d. 243/857). Renowned for his allegorical (ishārī) Qur'anic interpretations, his exegesis was widely cited in the tafsīr literature of subsequent generations, and his views were also transmitted in works on Sufism, ethics, and spiritual training (tarbiya). This dissertation aims to analyze al-Tustarī's exegetical methodology through both analytical and comparative approaches. The findings reveal that he combined multiple methods of exegesis, including transmitted exegesis (tafsīr bi-l-maʾthūr)—based on the Qur'an, the Sunna, and the interpretations of the Companions and Successors—and reason-based exegesis (tafsīr bi-l-raʾy), drawing upon the Arabic language and the Islamic sciences. To these he added a distinct allegorical dimension that reflects his personal mystical perspective. Over time, al-Tustarī sometimes reinforced his interpretations with supporting evidence, reports, and sayings of the righteous, while at other times he relied solely on transmitted material without further elaboration. The comparative analysis demonstrates that more than 80% of al-Tustarī's interpretations overlap with the traditions of the Prophet ﷺ, the Companions, the Successors, and the Followers of the Successors. However, he did not merely transmit these reports passively; rather, he reformulated them, synthesized material from different traditions, and overlaid them with his own allegorical insights. In this way, his tafsīr represents both a continuation of the early exegetical heritage and a distinctive contribution that integrates ẓāhir (literal) and bāṭin (spiritual) dimensions. This study contributes to Qur'anic studies by defining al-Tustarī's place in the history of tafsīr, clarifying his methodological and doctrinal relationship to earlier exegetes, and demonstrating how he helped institutionalize allegorical exegesis as a legitimate interpretive method alongside transmitted and linguistic approaches.
Benzer Tezler
- Ebu İshak es-Sa'lebi ve işari tefsir
ابو اسحاق الثعلبي و تفسير الا شاري Abu Ishak al-Sa'lebi̇ and tafsir ishara
HASAN HÜSEYİN YEŞİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT ÖZAYDIN
- Tüsterî tefsirindeki tasavvufî yorumlar ve bunların Baklî, Bursevî tefsirleriyle mukâyesesi
Baklî, Bursevî tafsir comparison with sufi comments and suggestions in Tüsterî commentary
EYÜP İNCE
Doktora
Türkçe
2021
DinEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEVİM ARSLAN
- Sehl b. Abdullah et-Tüsteri'nin (ö. 283/896) tasavvuf anlayışı
Sahl b. Abd Allah at-Tustari's (d. 283/896) understanding of sufism
TUĞBA BAŞER
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
FelsefeYalova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET MURAT ÖZEL
- Seyyid Kutub'un“Fi Zilâli'l-Kur'ân”isimli tefsirinde temel bazı tasavvufî kavramlar
Basi̇c sufi̇sm concepti̇ons i̇n Quran i̇nterpreti̇on of Seyyi̇d named Fi̇ zi̇lâli̇'l-Kur'ân
EYÜP İNCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. SEVİM ARSLAN
- Ahkâm âyetleri açısından ilk dönem işârî tefsirler -Tüsterî, Sülemî, Kuşeyrî özelinde-
Early period tafsir al-Ishari on ahqam verses –Examples of al-Tustari, al-Sulami, and al-Qushayri
MAHMUT KAYIŞ