Bilişsel şiir teorisi: Klasik ve çağdaş şiir uygulamaları
Cognitive poetry: Classical and contemporary poetry applications
- Tez No: 984443
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MUSTAFA UĞURLU ARSLAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Bilişsel dil bilim, Bilişsel poetika, Edebiyat psikolojisi, Sözcük çağrışımları, İnsan-yapay zeka etkileşimi, Cognitive linguistics, Cognitive poetics, Literary psychology, Word associations, Human-artificial intelligence interaction
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Eldeki çalışma bilişsel yönlendirmeler ve kısıtlamalar çerçevesinde edebî deneyimi açıklamaya çalışan Bilişsel Şiir Teorisi (Bilişsel Poetika/Cognitive Poetics) çerçevesinden ele almayı amaçlamaktadır. Teori, bilişsel bilimin sunduğu araçları edebiyat çözümlemelerine uygulayan disiplinler arası bir yaklaşımdır. Bu bağlamda; psikoloji, nörobilim, yapay zekâ, felsefe ve dilbilimin alt dalları dahil olmak üzer ilgili disiplinlerin sunduğu kuramsal ve ampirik imkânları kullanarak bilginin bilişte işlenme, düzenlenme ve aktarılma süreçlerinin şiirdeki görünümlerini araştırmaktadır. Teori şiirin anlatma ve aktarma aracı olmasının yanında bilişsel kısıtlamaların ve yönlendirmelerin etkisi altında şekillenen yapısal oluşumlar olduğunu savunmakta ve bu oluşumların okurun duygusal tepkileriyle nasıl etkileşime girdiğini, anlamın ve şiirsel deneyimin nasıl ortaya çıktığını anlamaya çalışmaktadır. Bilişsel Şiir Teorisi, sınıflandırma (kategorizasyon), mecaz kullanımı (metafor), gösterim (deixis) gibi dilbilimsel süreçlerle empati ve sempati gibi duygusal tepkilerin yanı sıra simülasyon, çağrışım, şema ve Gestalt ilkeleri gibi psikolojik/ bilişsel mekanizmaların şiirde çok katmanlı anlam üretimine nasıl olanak sağladığına odaklanmaktadır. Teori; dil, biliş ve duygusal süreçlerin anlam oluşumunda etkin olduğunu savunmakla beraber bu mekanizmaların gündelik yaşantının/sürecin de bir parçası olduğunu öne sürmekte ve hayatta kalmak için aktif olarak kullanılan bu mekanizmaların estetik etki ve tepkiler açısından şiirdeki dönüşümüne odaklanmaktadır. Şiirin alımı ve oluşumu sırasında bellek, algı, dikkat ve mantıksal süreçlerle de ekileşime geçen bu bilişsel mekanizmalar anlamla beraber yorum kavramının da nasıl ortaya çıktığını göstermesi açısından önemlidir. Bu ilkelerden hareketle çalışmanın ana iskeleti dilbilim olmakla beraber biliş ve duygu süreçlerinin de şiirde anlam oluşumuna olası etkileri tez boyunca sistematik olarak işlenmektedir. Çalışma sezgisel şiir eleştirileri ve analizlerine ampirik kanıtlar sunmak suretiyle de şiire dair açıklamaları bilimsel bir tabana oturtmayı hedeflenmektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine literary experience within the framework of Cognitive Poetry Theory (Cognitive Poetics), which seeks to explain it through cognitive orientations and constraints. The theory is an interdisciplinary approach that applies the tools offered by cognitive science to literary analysis. In this context, it investigates the manifestations in poetry of the processes of information processing, organization, and transmission in cognition, using the theoretical and empirical possibilities offered by relevant disciplines, including psychology, neuroscience, artificial intelligence, philosophy, and subfields of linguistics. The theory argues that poetry is not only a means of narration and transmission but also a structural formation shaped by cognitive constraints and directives, and it seeks to understand how these formations interact with the reader's emotional responses and how meaning and poetic experience emerge. Cognitive Poetry Theory, classification (categorization), use of metaphor, representation (deixis), as well as psychological/cognitive mechanisms such as simulation, association, schema, and Gestalt principles, in the production of multi-layered meaning in poetry. The theory argues that language, cognition, and emotional processes are active in meaning formation, while also suggesting that these mechanisms are part of everyday life/processes and focuses on the transformation of these mechanisms, actively used for survival, in terms of aesthetic impact and responses in poetry. These cognitive mechanisms, which interact with memory, perception, attention, and logical processes during the reception and formation of poetry, are important in showing how the concept of interpretation emerges along with meaning. Based on these principles, while the main framework of the study is linguistics, the possible effects of cognition and emotion processes on meaning formation in poetry are systematically addressed throughout the thesis. The study also aims to ground explanations about poetry on a scientific basis by providing empirical evidence for intuitive poetry criticism and analysis.
Benzer Tezler
- Attila İlhan'ın şiirlerinde ontolojik metaforlar
Ontological metaphors in Attila İlhan's poems
ESRA YEŞİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıHitit ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EROL KUYMA
- Ziyâüddîn İbnü'l-Esîr öncesi ve sonrası İlm-i Beyân
ʿIlm al-Bayân before and after Diyâʾ al-Dîn Ibn al-Athîr
NOURA NEZİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Doğu Dilleri ve EdebiyatıArdahan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HALİT BOZ
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- Mona Hatoum'un ürünlerine bilişsel dilbilimsel metaforik bir yaklaşım
A cognitive linguistic metaphorical approach to Mona Hatoum's works
HANDE NAZ DUYULER
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Güzel SanatlarÇukurova ÜniversitesiResim-İş Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. BİRNUR ERALDEMİR
- A cognitive poetic analysis of Kurt Vonnegut's Slaughterhouse Five
Kurt Vonnegut'un Slaughterhouse Five romanının bilişsel şiirbilimsel incelemesi
ROGER ALAN TUNÇ
Yüksek Lisans
İngilizce
2022
İngiliz Dili ve EdebiyatıVan Yüzüncü Yıl Üniversitesiİngiliz Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYDIN GÖRMEZ