Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı olan erişkinlerde emosyon regülasyonu ile sirkadiyen ritim ve uyku kalitesi arasındaki ilişki
The relationship between emotion regulation, circadian rhythm, and sleep quality in adults diagnosed with attention deficit hyperactivity disorder
- Tez No: 985360
- Danışmanlar: PROF. DR. BEDRİYE ÖNCÜ ÇETİNKAYA
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Psikiyatri, Psychiatry
- Anahtar Kelimeler: Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, Emosyonel Disregülasyon, Kronotip, Sirkadiyen Ritim, Uyku Kalitesi, Attention Deficit Hyperactivity Disorder, Emotional Dysregulation, Chronotype, Circadian Rhythm, Sleep Quality
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Tıp Fakültesi
- Ana Bilim Dalı: Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), temel belirtilerinin ötesinde işlevselliği ciddi biçimde etkileyebilen birçok ek belirtiyle ilişkilendirilmektedir. Bunlar arasında özellikle emosyonel disregülasyon, sirkadiyen ritim bozuklukları ve uyku sorunları öne çıkmaktadır. Emosyonel disregülasyon DEHB'de sık görülmekte, hatta bazı araştırmacılar tarafından bozukluğun temel özellikleri arasında değerlendirilmektedir. Sirkadiyen ritim özelliklerinin fenotipik bir yansıması olan kronotipin ve uyku bozukluklarının da DEHB'nin karakteristik özelliklerinden biri olabileceğini gösteren bulgular mevcuttur. Toplum örneklemlerinde akşamcıl kronotipin ve düşük uyku kalitesinin emosyonel disregülasyonla ilişkili olduğunu gösteren kanıtlar bulunmasına rağmen, bu ilişkileri DEHB örnekleminde inceleyen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, DEHB tanılı erişkinlerde kronotip özelliklerini, uyku kalitesini ve emosyonel disregülasyon düzeylerini sağlıklı kontrollerle karşılaştırmayı; bu üç değişken arasındaki ilişkileri ve kronotip ile emosyonel disregülasyon arasındaki ilişkide uyku kalitesinin olası aracı rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Çalışmaya, 106'sı DEHB tanısı konmuş (%54 kadın, %46 erkek) ve 106'sı sağlıklı kontrol (%53 kadın, %47 erkek) olmak üzere toplam 212 katılımcı dahil edilmiştir. Katılımcılar Sosyodemografik ve Klinik Veri Formu, Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Kendi Bildirim Ölçeği (ASRS), Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği–Kısa Form (DDGÖ-16), Sabahçıl-Akşamcıl Anketi (SAA), Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Beck Depresyon Envanteri (BDE) ve Beck Anksiyete Envanteri (BAE) ile değerlendirilmiştir. Gruplar arasındaki farklılıklar karşılaştırılmış ve değişkenler arasındaki ilişkiler korelasyon analizleri ile incelenmiştir. Daha sonra DDGÖ-16 toplam puanını yordayan etmenler çoklu doğrusal regresyon analizi ile değerlendirilmiş; kronotip ile emosyonel disregülasyon arasındaki ilişkide uyku kalitesinin rolü aracılık analiziyle araştırılmıştır. Her iki analizde de yaş, cinsiyet ve düzenli psikotrop kullanımı eş değişkenler olarak modellere dahil edilmiştir. Bulgular: DEHB grubunda ASRS, DDGÖ-16, PUKİ, SAA, BDE ve BAE puanları sağlıklı kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde daha yüksek bulunmuştur (tüm ölçekler için p<0,001). Ölçekler arası ilişkiler incelendiğinde DDGÖ-16 puanının ASRS (r=0,488; p<0,001), PUKİ (r=0,364; p<0,001) ve SAA (r=–0,317; p=0,001) ile; PUKİ'nin ASRS (r=0,259; p=0,007) ve SAA (r=–0,334; p<0,001) ile, SAA'nın ise ASRS (r=–0,298; p=0,002) ile anlamlı ilişkiler gösterdiği saptanmıştır. Regresyon analizinde, DDGÖ-16 puanını anlamlı olarak yordayan değişkenler ASRS toplam puanı (β=0,363; p<0,001), PUKİ toplam puanı (β=0,231; p=0,009) ve yaş (β=–0,277; p=0,001) olmuştur. Aracılık analizinin sonuçları, uyku kalitesinin akşamcıl eğilim ile emosyonel disregülasyon arasındaki ilişkide aracı rol oynadığını göstermiştir (dolaylı etki için: β=–0,090, %95 GA [–0,214, –0,027]). Sonuç: DEHB tanılı erişkinlerde akşam kronotipi, uyku sorunları ve emosyonel disregülasyonun daha sık görüldüğü ve bu özelliklerin DEHB belirti şiddetiyle ilişkili olduğu saptanmıştır. Ayrıca bu üç değişkenin birbiriyle anlamlı biçimde ilişkili olduğu görülmüştür. DEHB'de işlevselliği ve bozukluğun klinik seyrini önemli ölçüde etkileyen emosyonel disregülasyonun iyileştirilmesinde, uyku kalitesini artırmaya ve sirkadiyen faz kaymalarını önlemeye yönelik müdahaleler etkili bir hedef olabilir.
Özet (Çeviri)
Aim: Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) is associated with a range of additional symptoms that can substantially impair functioning beyond its core features. Among these, emotional dysregulation, circadian rhythm disturbances, and sleep problems are particularly prominent. Emotional dysregulation is frequently observed in individuals with ADHD and has even been proposed by some researchers as a fundamental component of the disorder. Moreover, accumulating evidence suggests that chronotype — a phenotypic manifestation of circadian rhythm — and sleep disturbances may also represent characteristic features of ADHD. Although studies in non-clinical samples have demonstrated associations between eveningness, poor sleep quality, and emotional dysregulation, research examining these relationships specifically within ADHD populations remains limited. This study aimed to compare chronotype characteristics, sleep quality, and levels of emotional dysregulation between adults with ADHD and healthy controls, to investigate the interrelations among these variables, and to examine the potential mediating role of sleep quality in the relationship between chronotype and emotional dysregulation. Materials and Methods: A total of 212 participants were included in the study, comprising 106 adults diagnosed with ADHD (54% female, 46% male) and 106 healthy controls (53% female, 47% male). Participants were assessed using the Sociodemographic and Clinical Data Form, the Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS), the Difficulties in Emotion Regulation Scale–Short Form (DERS-16), the Morningness–Eveningness Questionnaire (MEQ), the Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), the Beck Depression Inventory (BDI), and the Beck Anxiety Inventory (BAI). Group differences were compared, and correlations between variables were examined using correlation analyses. Subsequently, predictors of the DERS-16 total score were evaluated through multiple linear regression analysis, and the mediating role of sleep quality in the relationship between chronotype and emotional dysregulation was tested using mediation analysis. In both analyses, age, sex, and regular psychotropic medication use were included as covariates in the models. Results: In the ADHD group, scores on the ASRS, DERS-16, PSQI, MEQ, BDI, and BAI were significantly higher compared to the healthy control group (p<0.001 for all scales). Correlation analyses revealed that the DERS-16 score showed significant correlations with the ASRS (r=0.488, p<0.001), PSQI (r=0.364, p<0.001), and MEQ (r=–0.317, p=0.001); the PSQI was significantly correlated with the ASRS (r=0.259, p=0.007) and MEQ (r=–0.334, p<0.001); and the MEQ was significantly correlated with the ASRS (r=–0.298, p=0.002). In the regression analysis, significant predictors of the DERS-16 total score were ASRS total score (β=0.363, p<0.001), PSQI total score (β=0.231, p=0.009), and age (β=–0.277, p=0.001). Sleep quality also mediated the relationship between eveningness and emotional dysregulation (indirect effect: β=–0.090, 95% CI [–0.214, –0.027]). Conclusion: In adults with ADHD, evening chronotype, sleep disturbances, and emotional dysregulation were found to be more prevalent and were associated with ADHD symptom severity. Moreover, these three variables were significantly interrelated. Interventions aiming to improve sleep quality and prevent circadian phase shifts may represent an effective target for alleviating emotional dysregulation, which substantially affects functioning and the clinical course of ADHD.
Benzer Tezler
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı olan erişkinlerde emosyon regülasyonu ve agresyon arasındaki ilişkinin incelenmesi
The association between emotion regulation and aggression in adults with attention deficit hyperactivity disorder
DEHA ONAR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2023
PsikiyatriAnkara ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERGUVAN TUĞBA ÖZEL KIZIL
- Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu olan bireylerin duyu profilleri ve emosyon regülasyon güçlüklerinin klinik değişkenler ile ilişkisinin incelenmesi
Sensory profiles and emotion regulation difficulties in adults with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: an examination of their relationship with clinical variables
MERVE NUR BAYRAM
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
PsikiyatriMarmara ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE SAKALLI KANİ
- Erişkin DEHB'de yüz ve emosyon tanımanın normal kontrollere göre farklarının incelenmesi
The research of the differences of face and facial emotion recognition in adult attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) compared to normal controls
ZEYNEP BARAN TATAR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2012
Psikiyatriİstanbul ÜniversitesiPsikiyatri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLHAN YARGIÇ
- Yeni depresyon ve/veya dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı almış erişkinlerde psikotrop ilaçların (psikostimülan, antipsikotik, antidepresan ilaçların) periferik lökositlerde erken dna hasarına etkisinin comet analizi kullanılarak incelenmesi
Investigation of the effect of psychotropic drugs (psychostimulants, antipsychotics, antidepressants) on early dna damage of peripheral leukocytes using comet analysis for adults diagnosed by new depression and/or attention deficit hyperactivity disorder
HÜSEYİN ÇAĞDAŞ ATKAYA
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2014
PsikiyatriPamukkale ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN HERKEN
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan erişkinlerde bağlanma ve affektif sistemler
Attachment styles and affective systems in adults with attention deficit/hiperactivity disorder
MEHDI BABAEIAGHDAM ALAMDARI
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2020
PsikiyatriAnkara ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BEDRİYE ÖNCÜ ÇETİNKAYA