Küresel iklim değişikliği kapsamında yukarı dicle havzasında taşkın risklerinin CBS tabanlı çok kriterli karar verme yöntemleri ile değerlendirilmesi ve muhtemel etkilerinin araştırılması
Gis-based multi-criteria decision-making for flood risk assessment and potential impacts in the upper tigris basin under global climate change
- Tez No: 987027
- Danışmanlar: DOÇ. DR. RECEP ÇELİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İnşaat Mühendisliği, Civil Engineering
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Hidrolik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışmasında, küresel iklim değişikliğinin etkileri altında Yukarı Dicle Havzası'nda taşkın riskleri hem zamansal hem de mekânsal boyutlarıyla kapsamlı bir biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmanın özgün katkısı, iklim değişikliğinin taşkın riski üzerindeki etkilerini zamansal trend analizleri ile mekânsal Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerini entegre eden bütünleşik bir yaklaşım çerçevesinde incelemesi ve Bulanık Analitik Hiyerarşi Prosesi (BAHP) yönteminin, klasik AHP'ye kıyasla belirsizliklerin modellenmesinde sunduğu üstünlüğü somut verilerle ortaya koymasıdır. İlk aşamada, havzanın hidrolojik ve jeomorfolojik özelliklerini temsil eden sekiz temel parametre (yağış, eğim, yükseklik, jeoloji, toprak, arazi kullanımı, bakı ve akarsuya uzaklık) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında analiz edilmiştir. Bu kriterler AHP ve BAHP yöntemleriyle ağırlıklandırılmış ve mekânsal taşkın risk haritaları üretilmiştir. Sonuçlar, BAHP yönteminin taşkın risk değerlendirmelerinde daha esnek, gerçekçi ve tutarlı çıktılar sağladığını göstermektedir. İkinci aşamada, 2009–2023 dönemine ait 13 meteoroloji istasyonunun yağış verileri Mann– Kendall, Sen's Slope ve Spearman Rho testleriyle analiz edilmiştir. Bulgular, Bismil ve Çermik istasyonlarında istatistiksel olarak anlamlı artış eğilimleri; Çüngüş, Lice ve Kulp istasyonlarında ise yüksek kırılganlık düzeyleri ortaya koymuştur. Bu eğilimler, iklim değişikliğinin bölgedeki taşkın potansiyelini artırdığını göstermektedir. Genel olarak, iklimsel trendlerin ve mekânsal faktörlerin bütüncül olarak değerlendirilmesi, Yukarı Dicle Havzası'nda taşkın riskinin gelecekte artma potansiyeline sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, afet yönetimi kapsamında erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi, altyapı planlamasının güçlendirilmesi ve risk temelli arazi kullanım stratejilerinin uygulanması açısından kritik önem taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
In this doctoral study, flood risks in the Upper Tigris Basin were comprehensively evaluated under the impacts of global climate change in both temporal and spatial dimensions. The originality of this research lies in integrating temporal trend analyses with spatial Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) methods within a unified framework, and in demonstrating, through empirical data, the superiority of the Fuzzy Analytic Hierarchy Process (FAHP) over the conventional AHP in modeling uncertainty and improving decision accuracy. In the first phase, eight parameters representing the hydrological and geomorphological characteristics of the basin (precipitation, slope, elevation, geology, soil, land use, aspect, and distance to rivers) were analyzed within a Geographic Information System (GIS) environment. These criteria were weighted using both AHP and FAHP methods to produce spatial flood risk maps. The results revealed that FAHP provides more flexible, realistic, and consistent outputs for flood risk assessment. In the second phase, precipitation data from 13 meteorological stations covering the 2009–2023 period were analyzed using the Mann–Kendall, Sen's Slope, and Spearman Rho tests. The findings indicated statistically significant increasing trends at the Bismil and Çermik stations, while higher vulnerability levels were observed in Çüngüş, Lice, and Kulp. These trends suggest that climate change may increase the potential for flooding within the basin. Overall, the integrated assessment of climatic trends and spatial factors indicates that flood risk in the Upper Tigris Basin is likely to increase in the future. The results of this study are of critical importance for developing early warning systems, strengthening infrastructure planning, and implementing risk-based land use strategies within the framework of sustainable flood management.
Benzer Tezler
- Hidrolojik değişken yağışa göre GAP bölgesindeki kuraklığın trend analizi bakımından incelenmesi
Investigation of the drought in the GAP (Southeastern Anatolia Project) region according to the hydrologic variable of rain in terms of trend analysis
ALİ EM
Yüksek Lisans
Türkçe
2005
İnşaat MühendisliğiDicle Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. NİZAMETTİN HAMİDİ
- Yukarı Sakarya havzasında çölleşmenin sosyoekonomik etkileri üzerine bir inceleme
An investigation on the socio-economic impacts of desertification in the Upper Sakarya basin
ÖZLEM YAVUZ
Doktora
Türkçe
2023
Ormancılık ve Orman Mühendisliğiİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaOrman Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HASAN TEZCAN YILDIRIM
- Süvari Çayı Havzası'nın doğal ortam sorunları
Natural environmental problems of Süvari Stream Basin
SUAT KARADAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
CoğrafyaNevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiCoğrafya Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ İMAMOĞLU
- Lıfe cycle assessment of green hydrogen productıon vıa electrolysıs
Elektroliz yoluyla yeşil hidrojen üretiminin yaşam döngüsü değerlendirmesi
HAKAN ÇAMUR
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Enerjiİstanbul Teknik ÜniversitesiKimya Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİLİZ KARAOSMANOĞLU
DR. ÖĞR. ÜYESİ ASLI İŞLER KAYA
- Modelling climate change impacts at Altinapa reservoir watershed
İklim değişikliğinin Altınapa baraj gölü havzası üzerindeki etkilerinin modellenmesi
AIBAIDULA DILIBAIER
Doktora
İngilizce
2022
Çevre MühendisliğiErciyes ÜniversitesiÇevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FİLİZ DADAŞER ÇELİK