Arap dilinde iştikâk-ı kebîr: Meryem Suresi örneği
The major derivation (İştikâk-i Kebîr) in the arabic language: The case of Surah Maryam
- Tez No: 988060
- Danışmanlar: DOÇ. DR. EMİN UZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belâgati, Sarf, İştikâk-ı Kebîr, Meryem Suresi, Arap dili, Arap edebiyatı, Arabic Language and Rhetoric, Morphology (Sarf), Major Derivation (Iştikâk-ı Kebîr), Surah Maryam, Arabian literature
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Afyon Kocatepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Arap Dilinde İştikâk-ı Kebîr:“Meryem Suresi Örneği”adlı tez çalışmamızın, Arap dili kelime yapısı incelemelerinin önemli alt disiplinlerinden biri olan iştikâk-ı kebîr temel odağıdır. Kelimelerin kök yapıları arasındaki anlam ilişkileri, dilin temel unsurlarını anlamaya katkı sağlayan bir alan olarak, çalışmanın ana eksenini meydana getirmiştir. Meryem Suresi örneklemi üzerinden hem teorik çerçevede hem de uygulamalı olarak Arapça kelime türetim sisteminin semantik ile yapısal boyutları arasındaki ilişki ele alınmıştır. Giriş bölümünde dilin insan düşüncesini aktarmadaki temel rolü ve Arapçanın türetmeye dayalı yapısının iletişimdeki etkinliği vurgulanmış, klasik ve modern dilbilim kaynaklarına dayanan literatür taraması ile kuramsal çerçeve sistematik bir biçimde sunulmuştur. Birinci bölümde, iştikâk kavramının tanımı, tarihî gelişimi, Arap dilindeki konumu ve alt başlıklarına dair teorik çerçeve belirlenmiş, bu doğrultuda kuramsal zemin oluşturulmuştur. Özellikle iştikâk-ı kebîrin kök yapısına dayalı kelime oluşturma sürecine etkisi dilsel örnekler aracılığıyla açıklanmış, bu bağlamda sarf ve belâgat ilimleriyle olan ilişkisi de değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, Meryem Suresi'nin içerik, üslup ve dil özellikleri üzerinde durulmuş ve Surenin yapısal ile semantik yönleri incelenmiştir. Ayrıca Surenin belâgat açısından güçlü yapısı, teşbih, istiare, nida ve inşâî üslup gibi edebî sanatlarla desteklenerek dilbilimsel ve hitabet boyutları bakımından değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde, Meryem Suresi baz alınarak Suredeki iştikâk-ı kebîre uygun kelimelerin analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, kelimelerin kök yapıları ile anlam ve türev ilişkileri ortaya konmuş; elde edilen bulgular aracılığıyla Kur'an'daki anlam derinliği ile Arapçanın türetim sistemine ilişkin yapısal özellikler incelenmiştir. Kelimelere ilişkin anlam ve bağlam odaklı bir yorumlama çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu doğrultuda, çalışmanın amacı iştikâk-ı kebîr olgusunu yalnızca bir türetme yöntemi olarak değil, aynı zamanda Arapçanın ifade gücünü ve Kur'an'ın anlam inceliklerini yansıtan temel dilsel yapılardan biri olarak ortaya koymaktır. Netice itibarıyla iştikâk-ı kebîr, Arap dilinin derinliklerinde yer alan anlam ilişkilerini görünür kılan ve Kur'an'ın semantik zenginliğine katkıda bulunan bir yapı olarak değerlendirilmektedir.
Özet (Çeviri)
The main focus of this thesis, titled“The Major Derivation (Iştikâk-ı Kebîr) in the Arabic Language: The Case of Surah Maryam,”is iştikâk-ı kebîr, one of the significant sub-disciplines within the study of Arabic word structure. The semantic relationships between word roots, as a field contributing to the understanding of the fundamental elements of language, constitute the central axis of this research. Through the example of Surah Maryam, both the theoretical framework and the practical aspects of the relationship between the semantic and structural dimensions of the Arabic word formation system are addressed. In the introduction, the fundamental role of language in conveying human thought and the effectiveness of Arabic's derivational structure in communication are emphasized. The theoretical framework is systematically presented through a literature review based on classical and modern linguistic sources.The first chapter defines the concept of iştikâk, its historical development, its position within the Arabic language, and its subcategories, thereby establishing the theoretical groundwork. In particular, the influence of iştikâk-ı kebîr on the process of word formation based on root structures is explained through linguistic examples, and its relationship with the sciences of morphology (ṣarf) and rhetoric (balāghah) is evaluated. The second chapter focuses on the content, style, and linguistic characteristics of Surah Maryam, analyzing its structural and semantic aspects. Furthermore, the rhetorical strength of the surah is examined through literary devices such as simile (tashbīh), metaphor (isti'ārah), exclamation (nidā'), and expressive style (inshā'ī uslūb), evaluating it from both linguistic and rhetorical perspectives. In the third chapter, an analysis of words in Surah Maryam that correspond to iştikâk-ı kebîr is conducted. Within this framework, the relationships between the roots, meanings, and derivatives of words are revealed, and the structural characteristics of Arabic's derivational system are examined through the semantic depth of the Qur'an. A context- and meaning-oriented interpretation of the words is presented. Accordingly, the aim of this study is to demonstrate that iştikâk-ı kebîr is not merely a method of derivation but also one of the fundamental linguistic structures that reflect the expressive power of Arabic and the subtle layers of meaning in the Qur'an. Ultimately, iştikâk-ı kebîr is evaluated as a linguistic phenomenon that reveals the semantic interconnections embedded within the Arabic language and contributes to the Qur'an's semantic richness.
Benzer Tezler
- Arap dilinde iştikak
Istiqaq (derivation) in Arabic language
ABDULKADİR BAYAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Doğu Dilleri ve EdebiyatıDokuz Eylül ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. HÜSEYİN ELMALI
- Arapça Modern Hukuk Terminolojisi
Arabic Modern Law Terminology
SEZER YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DilbilimAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÖMER ACAR
- Arap dilinde kalb ve ibdâl olgusu: İbnü's-Sikkît ve Kitabü'l-Kalb ve'l-İbdâl adlı eseri
The phenomenon of qalb and ibdal in the Arabic language: Ibnü's-Sikkît and his book Kitab al-qalb va'l-ebdal
MUSA GÜNGÖRDÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DilbilimNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MURAT TALA
- Arap dilinde iştikâk olgusu bağlamında Ebû İshâk ez-Zeccâc ve Tefsîru esmâillâhi'l-hüsnâ adlı eseri
Abu Ishâq Al-Zajjâj and his work called Tafsir esmâillah al-hûsna in the context of ishtiqâq in the Arabic language
SÜMEYYE TAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DilbilimBursa Uludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN GÜNDAY
- İ'râb değerlendirmelerinin Kur'an'ın anlaşılmasındaki rolü : Zemahşerî örneği
The role of irab evaluations on understanding of Quran : Zemahshari sample
MEHMET KAYA