Karşılaştırmalı kapitalizm, büyüme modelleri ve devlet: Macaristan, Brezilya ve Türkiye üzerine bir inceleme
Comparative capitalism, growth models and the state: An analysis of Hungary, Brazil and Turkey
- Tez No: 988726
- Danışmanlar: PROF. DR. BİROL KOVANCILAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Maliye, Siyasal Bilimler, Finance, Political Science
- Anahtar Kelimeler: Kapitalist devlet, Maliye politikaları, Capitalist state, Fiscal policies
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Manisa Celal Bayar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Maliye Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Maliye Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, neoliberal dönemde devletin ekonomi içindeki konumunun dönüşümünü ve kapitalist birikim süreçlerinin bu dönüşümle nasıl yeniden yapılandığını anaakım karşılaştırmalı kapitalizm çalışmalarının eleştirel bir geleneğini sunan büyüme modelleri yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, kapitalizmin ve onun güncel akılsallığı olan neoliberalizmin, ortak bir birikim mantığından türediğini ve birbirine yakınsayan ulusal özgünlükler ekseninde şekillendiğini göstermektir. Bu bağlamda, çalışmanın birinci bölümünde neoliberal akılsallığın iktisadi ve siyasal alandaki yansımaları, devlet – sermaye – emek arası ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi üzerinden ele alınmıştır. Birinci bölüm, devletin kapitalist üretim ilişkilerindeki kurucu konumunu tarihsel bir perspektifle tartışmakta; neoliberalizmle birlikte şekillenen yeni müdahalecilik biçimlerini ve bu süreçlerin toplumsal rıza üretimiyle ilişkisini analiz etmektedir. Bu çalışmanın ikinci bölümünde karşılaştırmalı kapitalizm literatürünün anaakım okuması haline gelmiş olan 'kapitalizm çeşitleri' yaklaşımı eleştirel biçimde irdelenmiştir. Kapitalizm çeşitleri yaklaşımının devletin konumunu sınırlı biçimde ele alması, kurumsal yapıları durağan varsayması ve gelişmekte olan ülkeleri dışlaması, bu yaklaşımın açıklayıcılık gücünü zayıflatmaktadır. Bu sınırlılıklara yanıt olarak, Post-Keynesyen iktisat geleneğinden beslenen büyüme modelleri yaklaşımı, kapitalizmin kriz dönemlerini, büyüme birleşenleri ve sınıfsal uzlaşı biçimlerini merkeze alan değişime açık bir inceleme imkânı sunmaktadır. Büyüme modelleri yaklaşımı, ülkelerin farklı büyüme modellerini —yurt içi tüketime, kredi genişlemesine dayalı yurt içi tüketime dayalı, zayıf ihracat itişli ve ihracata dayalı merkantilist— toplam talep birleşenleri ve sektörel finansal dengeler üzerinden kavramsallaştırmakta ve bu modellerin siyasal temellerini büyüme koalisyonları kavramıyla ilişkilendirmektedir. Bu kuramsal çerçeve doğrultusunda, çalışmanın üçüncü bölümünde Macaristan, Brezilya ve Türkiye örnekleri tarihsel ve istatistiki yöntemle incelenmiştir. Bu üç ülke, farklı coğrafyalarda yer almalarına ve kapitalizme farklı tarihsel süreçlerde eklemlenmiş olmalarına rağmen, 1990'lı yıllarda Washington Uzlaşısı ve Post-Washington Uzlaşısı çerçevesinde neoliberal yeniden kurumsallaşma süreçlerine tabi olmuştur. Bu savla, siyasal süreçlere dair anlatıyı güçlendirmek üzere her bir ülke için 1990 – 2023 yılları arasını kapsayan ve iktisadi büyüme, doğrudan yabancı yatırım stoğu, bütçe dengesi, işsizlik oranı, ihracatın yüzde değişimi, mal ihracının yüzde değişimi, cari denge, sanayi üretim endeksi, reel ücret endeksi, dış borç stoğu, enflasyon, faiz oranı ve döviz kuru göstergeleri; ilgili dönemlerin tarihsel tasnifine göre sunulmuştur. Ayrıca, siyasal anlatı ve toplumsal rıza arasındaki ilişkiyi serimleyebilmek savıyla, ülkelerin eğitim, sağlık ve sosyal koruma harcamalarının gayri safi yurtiçi hasıla içindeki payı ve Gini endeksine dair göstergeler incelenmiştir. Büyüme modelini belirleyebilmek için her ülke özelinde öncelikle büyüme birleşenlerinin yıllık büyümeye olan katkıları ayrıştırılmış, ardından özel sektör, kamu sektörü ve dış sektörün sektörel finansal dengeleri incelenmiştir. Bu tasnifin ardından belirlenen büyüme modeli, sanayi ve bağımlı finansallaşmaya dair iktisadi göstergelerle perçinlenmiştir. Bu süreçte, her bir ülke için sırasıyla sektörel katma değer katkıları, mal ihracının sektörel dağılımı; doğrudan yabancı yatırımların sektörel dağılımı; doğrudan yabancı yatırımların sektörel alt birleşenleri; kredilerin sektörel dağılımı; kredilerin finansal olmayan şirketler ve hanehalkı arasında ayrıştırılması; hanehalkı borcunun harcanabilir kişisel gelire oranı ve doğrudan yabancı yatırımlar, portföy yatırımları ve iktisadi büyüme göstergeleri sunulmuştur. Bu göstergeler ışığında ülkelerin büyüme modellerinin ve bu modelleri besleyen büyüme koalisyonlarının tespiti yapıldıktan sonra, ülkelerin ortaklaşan ve farklılaşan yanlarına yönelik bir tartışma yürütülmüştür. Elde edilen bulgular, üç ülkede de iktisadi krizlerin büyüme modelinin ve büyüme koalisyonunun dönüşümü sonucunu doğurduğunu göstermektedir. Bu ülkelerde neoliberal politikalara yönelik toplumsal tepkiler, sistemin çeperindeki siyasal hareketleri iktidara taşımış; ancak bu hareketler neoliberal birikim rejimine yöneltilmiş alternatif bir sınıfsal proje geliştirememiştir. Büyük Durgunluk sonrasında incelenen üç ülkede finansal sermaye yerine sanayi sermayesinin desteklenmesi ve belirginleşen otoriterleşme eğilimleri, neoliberalizmin krizlere verdiği iktisadi ve siyasal yanıtın bir biçimi olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, neoliberal dönemde devletin konumunun dönüşümünü, büyüme modelleri yaklaşımı aracılığıyla çözümleyerek, karşılaştırmalı kapitalizm literatürüne hem kuramsal hem de ampirik düzeyde özgün bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the transformation of the state's role within the economy during the neoliberal era and how capitalist accumulation processes have been restructured through this shift. This analysis is conducted within the framework of the growth models approach, which offers a critical lineage to mainstream comparative capitalism studies. The primary objective of the study is to demonstrate that capitalism and its contemporary rationality, neoliberalism, derive from a common logic of accumulation and are shaped along the axes of converging national specificities. In this context, the first part of the study addresses the reflections of neoliberal rationality in the economic and political spheres through the reorganization of relations between the state, capital, and labor. The first chapter discusses the constitutive role of the state in capitalist production relations from a historical perspective, analyzing the new forms of interventionism emerging with neoliberalism and their relationship with the production of social consent. The second chapter of the study critically examines the 'varieties of capitalism' approach, which has become the mainstream reading of comparative capitalism literature. The limited conceptualization of the state's role, the assumption of static institutional structures, and the exclusion of developing countries weaken the explanatory power of the varieties of capitalism approach. In response to these limitations, the growth models approach, rooted in the Post-Keynesian economic tradition, provides an analytical framework open to change, focusing on periods of crisis, growth components, and forms of class compromise. The growth models approach conceptualizes different national models—such as domestic demand-led, debt-led private demand boom, weakly export-led, and export-led mercantilist —through aggregate demand components and sectoral financial balances, linking the political foundations of these models to the concept of 'growth coalitions.' Guided by this theoretical framework, the third part of the study examines the cases of Hungary, Brazil, and Turkey using historical and statistical methods. Although these three countries are located in different geographies and were integrated into capitalism in different historical periods, they were subjected to neoliberal reinstitutionalization processes within the framework of the Washington Consensus and the Post-Washington Consensus in the 1990s. To strengthen the narrative on political processes, indicators including economic growth, foreign direct investment stock, budget balance, unemployment rate, percentage change in exports and goods exports, current account balance, industrial production index, real wage index, external debt stock, inflation, interest rates, and exchange rates for each country covering the years 1990–2023 are presented according to the historical classification of the relevant periods. Furthermore, to elucidate the relationship between the political narrative and social consent, indicators regarding the share of education, health, and social protection expenditures in gross domestic product and the Gini index are examined. In order to identify the growth models, the contribution of growth components to annual growth was first disaggregated for each country, followed by an analysis of the sectoral financial balances of the private, public, and foreign sectors. Subsequent to this classification, the identified growth models were reinforced with economic indicators regarding industry and dependent financialization. In this process, sectoral value-added contributions, the sectoral distribution of goods exports and foreign direct investment, sectoral sub-components of foreign direct investment, the sectoral distribution of credits, the disaggregation of credits between non-financial corporations and households, the ratio of household debt to disposable personal income, and indicators of foreign direct investment, portfolio investments, and economic growth were presented for each country. Following the identification of the growth models and the growth coalitions supporting them, a discussion was conducted regarding the commonalities and divergences among the countries. The findings indicate that economic crises in all three countries resulted in a transformation of the growth model and the growth coalition. Social reactions to neoliberal policies brought political movements from the periphery of the system to power; however, these movements failed to develop an alternative class project directed at the neoliberal accumulation regime. Following the Great Recession, the support for industrial capital over financial capital and the emerging authoritarian tendencies in the three countries were evaluated as a form of the economic and political response of neoliberalism to crises. Consequently, the study analyzes the transformation of the state's position in the neoliberal era through the growth models approach, offering an original contribution to the comparative capitalism literature at both theoretical and empirical levels.
Benzer Tezler
- Critical theory of artificial intelligence: A Marcusean perspective
Yapay zeka üzerine eleştirel kuram: Marcusean bir yaklaşım
DİLARA GÜZELDERE
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Siyasal Bilimlerİstanbul Teknik ÜniversitesiSiyaset Çalışmaları Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. GIOVANNI F. MION
- Küreselleşme çağında sosyal konut kavramının yeniden değerlendirilmesi: Türkiye örneği
Re-evaluation the concept of social housing in the globalization age: The housing practices in Turkey
EZGİ HAZAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. PELİN DURSUN
- Cari denge ve ekonomik büyüme ilişkisi: 1981 ve 2020 yılları arasında Türkiye ve Güney Kore karşılaştırması üzerine bir analiz
The relationship between the current balance and economic growth: An analysis on the comparison of Turkey and South Korea between 1981 and 2020
SERAP KURT
- AB ülkeleri ve Türkiye'deki sosyal harcamaların kümeleme analiziyle karşılaştırılması
Comparison of EU countries and Turkey's social state expenses via cluster analysis
UĞUR UYĞUN